Başörtüsü kıskacında üniversiteler

Üniversitede türban yasağı Türkiye'nin ulusal ölçekte yüzleştiği bir travmaydı, hala da yüzleşmeye devam ediyor. Türbanı üniversitelerde serbest bırakan anayasa değişikliği sonrası tepkiler çok parçalı, bu da yaşanan travmanın sosyal ve toplumsal hafızayı daha derinden sarsması anlamına geliyor. Türban tartışmalarını nasıl bir küresel konjonktürde yaptığımıza da dikkat çekmek gerektiği kanısındayım, zira türban serbestisinin ardından yaşanan bu travma üniversitelerimizi yakından ilgilendiren küresel politik ekonomik dinamikleri, Baskın Oran'ın Radikal İki yazısında belirttiği neoliberal söylemin üniversiteler üzerinde yarattığı baskı ve gerilimleri tanımamızı engelleyebilir.

Küresel Dinamikler Türkiye'de üniversiteler bugün bu toplumsal travma ve gerilimler altında faaliyetlerine devam ederken, küresel anlamda "üniversite"ler farklı baskılarla, gerilimlerle mücadele ediyorlar. Neoliberal küreselleşmenin etkileri üniversiteleri adeta abluka altına alıyor. Örneğin Baskın Oran'ın yazısında verdiği istatistikler son derece çarpıcı: gayrisafi milli hasılada yükseköğretime ayrılan oran 2003-2007 arasında yüzde 1'de sıkışmış durumda, Milli Eğitim bütçesi içinde üniversitelere ayrılan miktar azalıyor, üniversiteli sayısı 2 buçuk milyona dayanırken devlet üniversitelerinin payı gittikçe daralıyor. Bu trendler sadece Türkiye'ye özgü değil elbette. Neoliberal rüzgarların estiği tüm coğrafyalarda etkili, özellikle Kuzey Amerika üniversiteleri bu bağlamda ciddi bir "yeniden yapılanma" içine girmiş durumdalar. Yeniden yapılan esasında içinde pekçok dinamiği barındırıyor, örneğin akademik personel düzenlemelerine ilişkin olarak araştırmaya yönü kuvvetli "parlak" akademisyenlerin daha ziyade işe alınıyor olması, ancak eğitmen olarak alınanlarda daha düşük vasıflar aranması, part-time akademiyenlere ilgi artması, ve işgüvenliğinin azalması gibi eğilimler, eğitim kalitesi pahasına da olsa, gittikçe piyasa merkezli bir eğitim sistemine doğru kayıldığının güzel örnekleri. Yaşananlar sadece bunlardan ibaret değil, ulus-devletin geri çekilmesi, ve piyasanın eğitim sisteminde belirleyici bir rol oynamaya başlamasına ek olarak üniversiteler mekansal olarak da "daha fazla rekabetçi nasıl olunur" sorusuna yine kapitalist mantık çerçevesinde yanıt aramaya başladılar. Bir yandan, hem öğrencilere, hem de özel yatırımcıların iştahını açacak ve milyon dolarlık araştırma fonlarını üniversiteye kanalize edebilecek bio-mühendislik, nöro-biyoloji vb. bilimlere ilgi artarken, ve diğer yandan sosyal bilimler ve sanat bölümleri önemli ölçüde geri plana itiliyor. Mekansal dönüşümler de oluyor, örneğin, kampusların görünüm olarak daha çekici olması, üniversite ortamının yeniden yapılanması gibi estetik kaygılar artık rekabet açısından vazgeçilmez unsurlar. Ancak en ilginç mekansal strateji yine neoliberal küreselleşmenin etkisiyle üniversitelerin, özellikle de Amerika'nın tepedeki "Ivy League" üniversitelerinin yabancı ülkelere, özellikle de Çin, Singapur gibi ülkelerin ardından, petrol zengini Orta Doğu ülkelerinde kurumsallaşmaya başlaması. Bugün Katar'ın Doha şehrinde Cornell Üniversitesi'nin tıp eğitimini, Georgetown'un uluslararası ilişkiler diplomasını veya Carnegie Mellon Üniversitesi'nin bilgisayar mühendisliği veya işletme bölümü lisans derecesini alabilirsiniz. Dubai'de de benzer olarak Michigan Devlet Üniversitesi ve Rochester Teknoloji Enstitüsü'nün dersleri önümüzdeki eylül ayından itibaren verilmeye başlanacak. Devletin artık yeteri kadar destekleyemediği üniversiteler, ki Amerika'da devlet üniversiteleri de bu mekansal yayılma kervanına katılmış durumda, artık denizaşırı mekansal stratejiler ile küresel bir marka olma yoluna girmiş durumdalar. Verilen eğitimin Amerika'dakine ne kadar denk olacağı merak konusu, zira fakülte üyeleri yerel eğitmenlerden, kısa dönemli kontratlarla oluşturulacak.

"Üniversiteler Amerikan kültürünü mü yoksa ev sahibi ülkenin kültürünü mü daha çok yansıtacak, ya iki ülke arasındaki diplomatik ilişkiler bozulursa neler yaşanacak, ya da burada öğretilen olan Amerikan "know-how"ı Amerika'nın rekabetçiliğine zarar verecek mi", gibi temel sorular güncelliğini koruyor. Ya Bugün? Ancak bugün için önemli olan iki nokta var. Birincisi, neoliberal küreselleşmenin artık üniversiteyi bir "işletmeden" farklı ele almayışı, ve ikinci olarak bu mekana ilişkin ulus-devlet ölçeğinde yaşanması muhtemel siyasi sorunların, ya da kültürel gerginliklerin piyasa merkezli bu yeniden yapılanmanın ahengini bozmayacağına yönelik güçlü varsayımları. Hatta finansal beklentilerin bu denli yüksek oluşu, ülkeler ve kültürler arasında, küresel ve yerel arasında çıkabilecek sosyal, siyasi gerilimin ve tansiyonun giderilmesi de demek oluyor Cornell Rektörü David Skorton'a göre, "hem eğitim önemli bir diplomatik değer, hem de maddi çıkarlar sistemin işlemesi üzerine kurulu." Özetle, bugün neoliberal küreselleşmenin ablukaya aldığı ulus-devlet kaynak aktarımı konusunda üniversitelere pek de yardımcı olamazken, üniversiteler daha çok kendi ayakları üzerinde durmaya çalışıyor, rekabetçiliklerini kendi yarattıkları kaynaklarla temin etmeye çalışıyor. Piyasa mekanizması tüm bunların yanında küresel-yerel eksende veya ulus-devlet ölçeğinde doğabilecek siyasi, kültürel sorunların çözümünde üniversitelerin kilit diplomatik aktörler olduğunu vurguluyor. Türkiye'de bugün üniversiteler, çözümün, sosyal, toplumsal ve ekonomik gelişmenin yapıtaşı olması gerekirken, "problemin", toplumsal travmanın mekanı olmuş durumdalar. Acaba türban tartışmalarını yaparken, anayasal değişiklik sürecinde ve sonrasında yaşanan sosyal ve toplumsal travma nedeniyle bu sürecin "öznesi" olan üniversiteleri unuttuk mu? * Carleton Üniversitesi Doktora Öğrencisi