Demokratik ve sivil anayasa için öneriler

Türkiye'nin yeni bir anayasaya olan ihtiyâcı gün geçtikçe daha da belirgin bir hâl almış bulunuyor. 12 Eylül askerî darbesinin ve bu darbeden sonra kendisinde “kurucu iktidar” yetkilerini toplayan Millî Güvenlik Konseyi'nin demokrasi yerine otoriter devletçi yaklaşımı benimsediği bir anlayışın ürünü olan 1982 Anayasası, demokratikleşme yönünde geçirdiği değişikliklerle kendi iç bütünlüğünü yitirmiştir.

1982 Anayasası, Türkiye'nin hem kendi kuruluş belgesi olan Lozan'da, hem Birleşmiş Milletler nezdinde imzâlayıp onayladığı uluslararası andlaşmalarda, hem de neredeyse altmış yıldır değişmeyen Avrupa bütünleşmesinde yer alma hedefinin gereği olarak üstlendiği taahhütlerinde yer alan yükümlülükleriyle uyuşmayan bir yapıyı korumaktadır. Tüm bu nedenlerle, Türkiye'nin yeni, demokratik ve sivil bir anayasaya kavuşturulması, bir çok temel sorunun çözümü için de önemli bir itici güç olacaktır. Bu bakımdan, yeni anayasanın “sivil” ve demokratik olması gerektiğine bağlı olarak, (1) Anayasa'nın devlet felsefesinin demokratikliği ve buna bağlı olarak ortaya çıkan vatandaşlık yaklaşımı; (2) hak ve özgürlükler sisteminde ise farklılıkların siyâsî ifâdesine imkân verilmesi ile ilgili düzenlemeler özel bir önem taşımaktadır.

Öncelikle, 1982 Anayasası'nın, kendisinden önceki 1961 Anayasası gibi, bir askerî darbenin ürünü olduğu gerçeğini hatırlatarak başlayayım. Bugünlerde de sık sık tekrarlandığı üzere, 1982 Anayasası, 1961 Anayasası'na göre daha otoriter ve daha devletçi bir anlayış temeline oturtulmuştur. Ancak bu, kısmen doğrudur. Çünkü, 1961 Anayasası haklar ve özgürlükler sistemi bakımından gâyet ileri bir sistem getirmiş olmakla birlikte, siyâsî karar alma süreçleriyle ilgili getirdiği yasama ve yürütme organındaki yeniliklerle, “çoğunluk korkusu”na yer veren bir sistem kurmuştur. 1961 Anayasası, ileri demokratik ülkelerde olduğu gibi, “bireysel özgürlük” anlayışını siyâsî iktidarın keyfîliğine karşı güvence altına almak amacıyla değil de, “câhil” halk çoğunluğunun mâhiyeti gereği “yanlış” siyâsî tercihlerini askerî-bürokratik seçkinlerin düzeltmesi, aksi halde devlet düzeninin tehlikeye gireceği perspektifini benimsemiş gibi görünmektedir.

1982 Anayasası, devlet düzeninin yurttaşlara karşı korunması gerektiğini kökleri çok eskiye dayanan “çoğunluk korkusu”nun üzerinde pek de iyi düşünülmemiş, biraz kendiliğinden bir dışavurumu biçiminde- düzenleyivermiştir. 1982 Anayasası'nın 5. maddesi, “Devletin temel amaç ve görevleri” arasında, “Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak”tan bahsetmektedir. Üstelik, herhangi bir karışıklık olmasın diye, bu koruma “Türk milletinin bağımsızlığını, bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini” ifâdesinden hemen sonra gelmektedir. Cumhuriyet'in bütün anayasaları, pek tabiî ki, “Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir” hükmüne birinci madde olarak yer vermektedirler. Şimdi, bu madde hükmü karşısında, 5. maddedeki ifâdeyi anlamak mümkün olmamaktadır.

Çünkü Devlet Cumhuriyet ise, o zaman Devlet Cumhuriyet'i nasıl ve kime karşı koruyacaktır? Dış saldırılara karşı, ülkenin bölünmesine karşı korumadan bahsedilemez çünkü, bunlar 5. maddede belirtilen bağımsızlık, bütünlük ve bölünmezliğin korunması ile zaten hükme bağlanmıştır. Cumhuriyet, adı üstünde devletin yurttaşlara âit olması ise (Cumhurbaşkanı'nın halk tarafından doğrudan veya Meclis aracılığıyla dolaylı biçimde seçilmesi de bu âidiyetin bir netîcesidir), o zaman Devlet'in Cumhuriyet'i korumak gibi bir temel görevi olduğunu anayasa hükmü olarak düzenlemenin anlamı nedir? Bunun iki cevabı olabilir: (1) Ya devlet, bir yurttaşlar topluluğu olan Cumhuriyet'ten ayrı bir varlıktır ve dolayısıyla Cumhuriyet'i koruyabilir, ya da (2) devlet cumhuriyettir, kendi kendisini kendine karşı koruma görevi vardır. Birinci cevap, Anayasa'nın 1. maddesi hükmüne göre geçerli olamaz, zira buna göre Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir; yâni devlet ayrı, cumhuriyet ayrı değildir ki, devlet cumhuriyeti korusun. O zaman ikinci cevap gündeme geliyor ki, bunun da mantıkî anlamda “totoloji” dahi denemeyecek bir anlamsızlık içerdiği açık olmalıdır. Bu durumda, Anayasa Mahkemesi'nin artık pek maruf “367 kararı” vesîlesiyle son günlerde yaygınlaşan bir deyişi tekrarlayarak soralım: Anayasa koyucu abesle iştigâl etmeyeceğine göre, 1982 Anayasası'nın 5. maddesinde yer alan “Devletin temel amaç ve görevleri, . . . Cumhuriyet ve demokrasiyi korumak”tır hükmünün asıl mânâsı nedir?

Cumhurbaşkanı Sayın Ahmet Necdet Sezer, 13 Nisan 2007 günü, Harp Akademileri'nde yaptığı bir konuşmada, aynen “Cumhuriyetimizi sinsi bir gölge gibi izlemiş olan gerici tehdit, bugün ulaşmış olduğu boyutlarla kaygıya neden olmaktadır. Türkiye'nin laik düzenini ve Cumhuriyet'in çağdaş kazanımlarını hedef alan etkinlikler ile dini politikaya yansıtma çabaları toplumsal gerginlikleri artırmaktadır” dedikten hemen sonra “Cumhuriyet'in demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti niteliğinin, ulusu ve ülkesiyle bölünmez bütünlüğünün sonsuza kadar korunması ve kollanması Devlet'in hak ve görevidir” diyerek sorumuzun cevabına ışık tutmaktadır. Buradan çıkan sonuç, Türkiye'de varolan ve 1961 Anayasası'na “çoğunluk korkusu” ile izâh edilebilecek kurumları yerleştiren “askerî-sivil bürokratik vesâyetçiliğin,” 1982 Anayasası ile birlikte adetâ “anayasal bir kurum” hâline getirilmiş olduğudur.

Bu durumda, 5. maddenin şifresi de şöyle çözülmüş oluyor: “askerî-sivil bürokrasi = Devlet”, “diğer yurttaşlar=Cumhuriyet” gibi bir denklem üzerinden, Devlet, tanımı ve niteliği dönemlere göre (komünizm, bölücülük, irticâ gibi) farklılaşan tehditleri ortaya koydukları “değerlendirilen” bazı yurttaşlara karşı “Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak” görevini üstlenmiştir. Buna mukabil, Cumhuriyet'in “yurttaşlardan gelen, gelebilecek olan tehditler ve korku” üzerine değil de, ancak yurttaşların sâhip olduğu bir yetenek olarak iyi ile kötüyü ayırt etme anlamında “erdem” (fazilet) ilkesine göre kurulabileceği hatırlandığında, 1982 Anayasası'nın 5. maddesine yansımış olan anlayışın “cumhuriyetçi” bir anlayış olduğunu söyleyebilmek mümkün görünmemektedir. Dolayısıyla, hiçbir Cumhuriyet'te “Devlet'in Cumhuriyeti koruma hakkı” gibi bir düzenleme, eşyânın tabiatı gereği olamayacağından, yeni Anayasa'da Devlet'in teme amaç ve görevleri hakkında bir düzenleme yapılırken, Anayasa'nın değişmez/değiştirilemez “Türkiye Devleti bir Cumhuriyet'tir” hükmünü anlamsızlaştıran bu düzenlemeye yer verilmemesi gerekmektedir.

Cumhuriyet, sözcüğün târihî evrimine ve çağdaş anlamına bağlı kalarak belirtmek gerekirse, yönetimle ilgili her gücün bir yurttaşlar topluluğunda olması gerektiğine dayanır. Cumhuriyet'in asıl kökenini borçlu olduğumuz Antik Roma'nın “respublica” kavramı, bu kavramın içeriğini dolduran, “herkesi ilgilendiren konularda kararları da herkes vermelidir” ilkesinin anlamı budur. Dolayısıyla Cumhuriyet, temel bağlayıcı kararların alınmasında yurttaş irâdesinin engellenmemiş bir biçimde siyâsî alana aktarılmasını gerektirir. Bu ise, yurttaşlar arasında, kendilerini ilgilendiren sorunların düşünülmesi ve çözülmesi için farklılıkların açıkça ve özgürce, ayrıcalıklardan tamamen arındırılmış bir ortamda dile getirilmesi demektir. Yurttaşlar arasındaki farklılıklar ise, ırk, dil, din ve inanç, vicdânî kanaât, cinsiyet tercihi, sınıf ve statü gibi çoklu referanslara göre şekillenir. Bu nedenle, bu farklılıkları ortadan kaldıran bir yurttaşlık anlayışı ile cumhuriyet olmanın gerekleri arasında uyum değil uyumsuzluk bulunmaktadır. Bu uyumsuzluk, Türkiye'de siyâsî sistemin içinde bulunduğu iki temel sorunun, ifâde ve temsil sorunlarının yol açtığı meşrûiyet krizinin de temel kaynağıdır.

Türkiye'de vatandaşlığın tanımını veren anayasa hükmündeki ifâdelendirmede kendisini açığa vuran sorun, vatandaşlık tanımının yeniden formüle edilmesiyle aşılabilir ve böylece, günümüzün “çokkültürlü” dünyâsında Türkiye'nin uluslararası andlaşmalarla üstlenmiş olduğu yükümlülüklerine uygun düşen demokratik zemin de kurulmuş olur. Konuyla ilgili olarak, 1924 ve 1961/1982 Anayasaları arasında şöyle bir karşılaştırma yapabiliriz: 1924 Teşkilâtı Esâsiye Kanunu'nun 88. maddesi, “Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibâriyle Türk ıtlak olunur [Türk denir]” ifâdesini içermektedir. Bu ifâde, 1961 (md. 54) ve 1982 Anayasalarında (md. 66) yer alan, “Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür” ifâdesinden daha yerindedir.

İki nedenle: (1) Devlet, Anayasa'nın 1. maddesinde belirtildiği üzere Cumhuriyet olduğundan, buradaki “Türk Devleti” yerine zâten “Türkiye Cumhuriyeti” demek gerekir veyâ Devlet'e referans olacak hiçbir şey denmez, 1924'teki gibi “Türkiye ahalisine,” veyâ günümüz Türkçe'sine daha uygun olarak “Türkiye halkına” terimi tercih edilebilir. (2) “Türk denir” ile “Türktür” birbirinden farklı ifâdelerdir ve farklılıkların siyâsî ifâdesine imkân vermek bakımından birincisi herhâlde daha uygundur. Böylece etnik, dinî vesâir farklılıkları hukukî (anayasal) vatandaşlık kavramı içinde yok etmeden ve bastırmadan bütünleştiren demokratik bir düzenleme yapılmış olur.

Devletin cumhuriyet olma niteliğinin gerektirdiği anlayış değişikliği, vatandaşlık tanımının farklılıkların siyâsî ifâdesine izin verecek biçimde yeniden düzenlenmesi gibi temel değişikliklerin yanısıra, yeni anayasa, çok temel bir diğer sorunu da çözmelidir. Bu da, demokratik yönetim için zorunlu olan yurttaşların “kanaât ve irâde oluşturma” imkânına kavuşmaları ile ilgilidir. Alman filozofu Jürgen Habermas'ın anayasa, hukuk devleti ve halk egemenliği üzerine geliştirdiği yeni yaklaşımda önemli bir yer tutan görüşlerine başvurarak, şu noktayı öncelikle vurgulamak gerekmektedir: Anayasa ve kanunlar, meşrûiyetlerini yurttaşların irâdî rızâlarından alırlar.

Bu irâdî rızânın oluşabilmesi bakımından, her yurttaşın, ortak bağlayıcılığı olan hukuk kurallarının oluşmasına, kendi kanaâtini ve irâdesini katabilmesi zorunludur. Bunun gerçekleşmesi için de, yurttaşların kanaât ve irâde oluşturabilecek bir “dokunulmazlık alanı”nın yanında, bir de kanaâtlerini oluşturmasını mümkün kılacak araç ve imkânlara sâhip kılınması gerekmektedir. Özellikle bu sonuncu nokta ile ilgili olarak belirtilmelidir ki, yurttaşların özgür ve eşit koşullarda temel eğitim imkân ve hizmetlerinden yararlanabilmeleri bir zorunluluktur. Bu da, farklı kimlik referanslarına sâhip yurttaşların kendi irâdelerini oluştururken, kendi kültürel özelliklerini geliştirmelerinin önündeki engellerin de kaldırılması gerektiğini işâret etmektedir. Dolayısıyla, Anayasa'nın bu konu ile ilgili çok önemli bir temel alanını düzenleyen “eğitim hakkı” ile ilgili 42. maddesi, kültürel farklılıkların kamusal ifâdesine imkân verecek biçimde yeniden düzenlenmelidir. Böyle bir yeniden düzenlemede, herhâlde, “Türkçe'den başka hiçbir dil eğitim ve öğretim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dilleri olarak okutulamaz ve öğretilemez” fıkrasına yer verilmemesi gerekmektedir. Bu, sâdece Türkiye'nin imzaladıktan onlarca yıl sonra yürürlüğe koyduğu Birleşmiş Milletler Uluslararası Sosyal, Ekonomik ve Kültürel Haklar Sözleşmesi'nin, üyesi olduğumuz UNESCO'nun ana diller konusundaki hassasiyetlerine denk düşen bir çağdaş çokkültürlülük anlayışını yakalamanın, Avrupa bütünleşmesinde kültürel farklılıkları demokratik bir düzenin temel kurucu unsuru kılma yönelişinin getirdiği bir zorunluluk değildir. Böyle bir özgürlükçü yeniden düzenleme, Anayasa'nın 90. maddesine, “Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır” hükmü ile yukarıdaki 42. madde hükmünün yol açabileceği çelişkilerin giderilmesi ve hattâ Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun anadilde eğitimi savunduğu için aleyhine açılan davada aleyhine kesin hüküm tesis ettiği Eğitim-Sen kararındaki gibi çağdaş demokrasinin ilkeleriyle uyuşması zor görünen örneklerin tekrarlanmaması için de zorunludur.

* Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi