Derin devletin bitmeyen öyküsünü bitirmek için

Demirel kendisine "derin devlet"i soran gazetecilere net bir tanım vermişti: "Derin devlet, devletin kendisidir." (Radikal, 18.04.2005). Son göünlerde Ergenekon ile gündeme gelen Encümen-i Daniş grubunun başkanlığını yürüten TBMM Eski Başkanı Necmettin Karaduman da Demirel gibi, "derin devlet" mevzuundaki görüşlerini çok açık ifade etti: "Derin devlet gereklidir. Bütün devletlerde bu tür yapılar vardır. Türkiye'de de vardır. Hep olmuştur, olmalıdır, olacaktır. Dilerim ki son olaylarla devletimi- zin bu gücü zaafa uğramasın. Ona her zaman ihtiyacımız var." (Zaman, 22.01.2009)

Bu sözler, derin devletin sistemin asli bir unsuru olduğunu gösteriyor. Yani bir zaman ortaya çıkan ve sonra kaybolan bir yapı değil derin devlet. Devletin kirli işlerini gördürmek için her zaman var olan ve olması gerektiği düşünülen bir yapı. Yusuf Tekin, bu yapının ne olduğunu çarpıcı bir biçimde açıklıyor: "… derin devlet denilen şey aslında tıpkı Anayasa Mahkemesi, Genelkurmay Başkanlığı ya da Danıştay gibi bir kamu kurumu. Onlardan tek farkı somut bir iktidar yapısı ve hizmet binası yok (ya da biz bilmiyoruz.)" (Anlayış, Sayı 69, s.33)

Gerçekten de"derin devlet", Cumhuriyet'in Osmanlı'dan devr aldığı en önemli geleneklerden biridir. Bilhassa İttihat ve Terakki'de en yetkin(!) halini alan bu gelenek, farklı şekillere bürünüp farklı isimler alarak bugüne kadar varlığını devam ettirdi/ettiriyor. Bugün "Ergenekon" olarak isimlendirilen yapılanma, bu geleneğin II. Dünya Savaşı'ndan sonra aldığı yeni biçimi ifade ediyor. Tarihi gelişimi içinde Ergenekon'u üç dönemde incelemek mümkün:

Birincisi, "Özel Harp Dairesi" veya "Kontrgerilla" dönemidir. II. Dünya Savaşı'ndan sonra Batı bloğundaki hemen tüm Avrupa ülkelerinde, olası bir Sovyet işgaline karşı gizli bir yapılanmaya gidildi. NATO ve CIA'nin maddi ve eğitim desteğiyle kurulan ve örgütlenen Gladio adındaki bu yapı, Türkiye'de Özel Harp Dairesi olarak 1953'de kuruldu. Görünürdeki gayesi, bir komünist tehlike karşısında halkı direniş için örgütlemekti. Fakat fiiliyatta bu örgüt Türkiye'deki müesses nizamı korumaya matuf karanlık faaliyettlerde bulundu. 6-7 Eylül olayları, bu örgütün çarpıcı işlerinden biridir örneğin. Yıllar sonra, emekli generallerden Sabri Yirmibeşoğlu, 6-7 Eylül'ün muazzam bir Özel Harp Dairesi işi olduğunu itiraf edecekti.

1970'lere gelindiğinde kitleler "derin devlet" kavramını daha yakından tanıdılar. Dönemin Başbakanı Bülent Ecevit, kendisine yönelik bir suikast girşiminde bulunan karanlık elin ayırdına varmıştı. Ancak biraz kendi ürkekliğinden, biraz da yakınındaki akıl verenlerin tavsiyelerinden olsa gerek, bu yapılanmanın üzerine gitmedi. Bunun maliyeti ülkeye ağır oldu: Bu örgüt, 12 Eylül cehennemine giden yolun taşlarını kanla döşedi. 1 Mayıs Katliamı'nda, Maraş'ta, Çorum'da hep derin devletin izi vardı.

1990'lı yıllarda Sovyetler Birliği'nin dağılması Gladio'nun varlık sebebi ortadan kaldırınca birçok NATO üyesi ülkede Gladiolar tasfiye edildi. Ancak Türkiye'de bu tasfiye gerçekleşmedi; zira derin devlet, yeni bir alanda istihdam edilmeye başlandı: Kürt Meselesi.

Demirel, 1984'te PKK'nin saldırılarıyla başlayan süreci "28. Kürt İsyanı" olarak nitelendirmişti. İşte derin devletin yeni görevi, bu isyanı bastırmak olacaktı. Bu görevini hakkıyla yerine getirmesi için açık çek verildi; Çiller-Ağar-Güreş üçlüsünün iktidarında siyaset, emniyet ve askeriye onlara kol kanat gerdi. Medya var gücüyle destekledi onları, yargı ise koruyucu bir kalkan oldu. Finansmanın daha rahat yapılması için devlet, gayri-meşru dünyaya da el attı, geleneksel mafya liderlerini ortadan kaldırdı, onların yerine eski ülkücülerden müteşekkil çok daha güçlü bir mafyayı koydu.

Devletin kurumsal koruması altında JİTEM adındaki yapı, özellikle 1990-1995 yılları arasında akla gelebilecek her türlü pis işi yaptı. Faili meçhul cinayetler işledi, uyuşturucu ticaretini sevk ve idare etti, kumarhane yönetti. Çiller ve ekibinin açık desteğini arkasına alarak yargısız infazları sıradan bir iş haline getirdi. Alenen Kürt işadamları, aydınları ve milletvekilleri öldürüldü. Bu yapı Susurluk'ta kamyonun altına girdi ve devletin derin kanadı eliyle işlediği tüm pislikler orta yere döküldü.

Ergenekon, Susurluk'un devamıdır ama ondan çok daha geniş örgütlenme ağına sahiptir. Amacı, anayasal düzeni bir darbeyle yıkmak ve ülkede otoriter bir askeri yapı kurmaktır. Bu amaca binaen Ergenekon, 2003 ve 2004'te Sarıkız ve Ayışığı adı altında iki defa darbe yapmaya çalışmış ama başarılı olamamış. Bunun iki nedeni var: Biri dış dünyanın şartlarının darbe için elverişli olmaması, diğeri ise askerler arasında bir görüş birliğine varılamamasıydı. Bu iki neden birbirbirine bağlantılıdır hiç kuşkusuz. Zira Özden Örnek'in günlüklerinden biliyoruz ki, başta Eruygur olmak üzere darbe heveslisi generaller kararargah karargah dolaşıp diğer generallerden destek almaya çalıştıklarında, darbe yapmaya karşı çıkanların ilk gerekçesi, dış dünyadan destek alamayacakları korkusu olmuş.

Ancak darbe heveslerinin kursaklarında kalması Ergenekon'u hemen pes ettirmedi. Ergenekon, aynen 12 Eylül öncesinde olduğu gibi, darbenin alt yapısını kurmak için ülkeyi kaosa sürükleyecek çok yönlü bir plan uyguladı. Buna göre, halkı provokasyona getirecek bazı hassas hedefler seçildi. Mesela Cumhuriyet Gazetesi'ne üç defa bomba atıldı, gün ortasında Danıştay'a saldırıldı. Demokratik talepleri dillendiren aydınlar binbir türlü iftiraya maruz kaldılar, ölüm listelerine konuldular. Medya eliyle Kürt ve gayri-müslim düşmanlığı körüklendi, sivil siyaset aşağılandı, Cumhuriyet mitinglerinde ordu sorumluluğunu yerine getirmeye çağrıldı, rektörler "Ordu göreve" pankartı altında yürüdüler. İşler, bazı darbecilere "2009'da iktidardayız" dedirtecek raddeye varmışken Ümraniye'de bir gecekonduda çok sayıda bomba ele geçirildi. Ve arkası çorap söküğü gibi geldi; nihayetinde kapsamlı bir dava açıldı.

Bu, son derece önemli bir dava. Böyle bir davanın açılmış olması ve süreç içerisinde darbe planlarının, mahkeme baskınlarının, toplumsal kesimleri karşı karşıya getirme amacını taşıyan Ermeni, Yahudi ve Alevi kanaat önderlerine yönelik suikast planlarının, yeraltına gizlenmiş silahların, klasörlere sığmayan bilgilerin /belgelerin kamuoyunun bilgisine sunulması önemli ve değerlidir. Genel olarak bu davadan beklenen Türkiye'nin yakın tarihiyle gerçek manada bir hesaplaşmasını sağlaması ve sorumlulura hak ettikleri cezaları vermesidir. Bunu belirleyecek birçok faktör var: İktidarın samimiyeti /iradesi, toplumsal destek ve ordunun tutumu…

Örnek'in günlükleri, ordu içinde cuntacı bir kanadın olduğunu göstermişti. Bugün Ergenekon kapsamında yargılananlar, bu cuntanın başını çekenler ve onların adamları. Bunların yargılanmasına ses çıkarılmaması, ordunun bu kanadın tasfiyesine "olur" verdiği şeklinde yorumlanabilir. Davanın çeşitli safhalarında ordu, yargının işini kolaylaştıran birtakım adımlar attı. Örneğin ordu içindeki karargah evlerinin lojistiğini sağlayan bir yarbayın gizlediği büyük çaplı bir cephane ortaya çıkartıldı; isimleri Sauna ve Atabeyler çetesine bulaşmış subayların ordudan atıldığını açıkladı, karargah evleri hakkında soruşturma açtı.

Madalyonun diğer yüzünde ise ordunun bazı eylemleriyle yargı sürecine gölge düşürdüğü de söylenmelidir. Ordu, Eruygur ve Tolon'u cezaevinde ziyaret edip onlara kurumsal destek sundu; Kılınç gözaltına alındığında gece yarılarına kadar toplantılalar yapıldı ve Genelkurmay Başkanı, Cumhurbaşkanı ve Başbakan'a hassasiyetlerini bildirdi. Hemen akabinde ordunun komuta kademesi bir cenaze töreninde Tuncer Kılınç'a selam durdu. Tüm bu açık destek gösterileri, hem ister istemez soruşturmayı ve yargılamayı yapan makamların kendileri üzerinde bir baskı hissetmelerine yol açacaktır, hem de toplumda askerin bu sürece direk müdahil olduğu algısının doğmasına yol açacaktır. Nitekim ziyaret trafiğinden sonra "or" rütbelilerin tahliyeleri bu kanaati güçlendirmiştir.

Dolayısıyla ordunun, Ergenekon sürecinde tüm gerçeklerin tüm çıplaklığıyla kavranmasını sağlayacak bir yönelim içinde olduğunu söylemek mümkün değil. Aslında bunu ordudan beklemek de çok doğru olmaz. Zira doğası gereği ordu, mensuplarını korumak için bazı gerçeklerin deşilmesini istemeyecektir. İşte bu noktada sorumluluk yargıya ve topluma düşüyor. Eğer mahkeme kararlılık gösterir ve kamuoyu da hassiyetle bu konuya eğilirse, gerçeklerin gün ışığına çıkabilir ve sorumlular cezalandırılabilir.

*Yrd. Doç. Dr. Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi