Erdoğan'ı Mısır'da neler bekliyor?

İsrail'e karşı sert tavır koyması sonrasında Erdoğan'ın yapacağı Mısır ziyareti birçok açıdan yeni anlamlara sahip. Hem Mısır'da insanlar Erdoğan'ı yeni bir 'Nasır' gibi karşılamaya hazırlanıyor hem de bu ziyaret üzerinden kendi hükümetlerine mesaj vermek istiyorlar. Fakat Türkiye karşılıklı sevgi ve romantizmin ötesinde gerçekten Mısır siyasetinde ne tür bir rol oynayabilir? Türkiye'nin güçlü ve zayıf noktaları nelerdir? Ya da Türkiye'nin Mısır siyasetinin ana öğeleri neler olmalıdır?

Mısır devrimi birçok açıdan aynı 1967 savaşı gibi sosyal dinamikleri tartışmaya açan ve değişime zorlayan bir etkiye sahiptir. Mısır toplumu devrim sonrasında ciddi bir değişim geçirmekte ve bugünkü yaşanan temel kafa karışıklığı bu değişim sancılarının sonucudur. Devrim sonrası aşırı bir özgüven patlamasına sahip olan halk yavaş yavaş bu özgüveni kaybetmekte ve bu durum ister istemez askeri rejime karşı tepki ve gösterileri artırmaktadır. Milliyetçi eğilimler yavaş yavaş düşmekte ve entelektüel hareketlilik önceki aylarda olduğu gibi temel konulara temas etmemektedir. Belki de en net gözlemlenebilen sosyal değişim ciddi bir 'sağırlar diyaloğunun' toplumda kendisini iyice belli etmesidir. Devrim sürecinde hep beraber hareket eden farklı gruplar (İslamcılar, solcular, liberaller, Hristiyanlar vb) artık ilk dönemdeki birlikteliklerini kaybetmekte ve yavaş yavaş farklılıklar daha fazla öne çıkmaktadır. Herkesin kendi siyasi partisini kurduğu bir ortamda artık grupsal ya da kişisel çıkarlar zaman zaman ulusal çıkarların önüne geçmektedir. Bunun doğal bir sonucu olarak Mısır'da çok ciddi bir 'iç iletişim sorunu' ortaya çıkmış durumdadır. Devrimci gruplar birbirlerini acımasızca eleştirmekte ve hatta birbirlerini devrimin pastasını yemekle suçlamaktadırlar. Bugün için devrim sonrası dönemde çözülmesi gereken temel sorun herkesin konuşmasına rağmen hiç kimsenin bir diğerini dinlememesidir.

TÜRKİYE'YE DÜŞEN ÖNEMLİ ROLLER

İç iletişimin ciddi şekilde azaldığı bir durumda sekülerinden İslamcısına hemen herkesin sevgiyle yaklaştığı bir Türkiye'ye burada önemli roller düşmektedir. Gerektiği zaman Mısır'daki tüm farklı grupları toplayabilecek ve onları birbirleriyle konuşturabilecek bir potansiyele sahip olan Türkiye, ülkedeki tüm gruplarla sağlıklı bir ilişkiye girmelidir. Ülkenin ana stratejik ekseninin belirlendiği Mısır'da bugün için en yakın hissedilen gerçekleştirilebilir örnek Türkiye tecrübesi olarak görülmektedir. Türkiye hem bu tartışmalara katılmalı hem de farklı gruplara gerekirse tartışma ortamı sağlayacak bir 'ağabey' rolü oynamalıdır. 1967 savaşı sonrasındaki sosyal değişime hiçbir katkı yapamayan Türkiye, sonrasında bölgede oluşan yeni siyasi ve sosyal dinamiklerden çoğu zaman negatif olarak etkilenmiştir. 2011 devrimi sonrası Mısır'daki sosyal dinamiklere katkı yapma şansı aynı zamanda Türkiye'nin oluşmakta olan yeni bölgesel siyaseti doğrudan yönlendirmesinin ana anahtarıdır.

Türkiye'nin Müslüman Kardeşler üzerinde o kadar da etkisi yok! Aynı şekilde Türkiye'de geniş bir kitlenin Müslüman Kardeşler dahil klasik aktörlere bakışı ciddi bir şekilde gözden geçirilmeli ve yeni gerçekler ışığında revize edilmelidir. Nasıl Mısır eski Mısır değil ise; siyasi aktörler de artık eski siyasi aktörler değildir ve eski parametrelerle siyaset yapmamaktadırlar. Devrim sonrası ortaya çıkan en temel sosyal gerçeklik yeni düzenin kurulmasında ve dönüşümünde etkili olması beklenen sosyal gruplar bu role cevap verememektedirler. Özellikle bu rolü ve yer yer toplayıcı bir rol oynaması gereken Müslüman Kardeşler'den bugün için beş siyasi parti çıkmıştır. Kendi içinde çok ciddi bölünmeler yaşayan Müslüman Kardeşler bugün artık 1930 ve 1940'larda olduğu gibi toplumda öncü ve yönlendirici rolü oynayamamaktadırlar.

Aynı şekilde Selefi gruplardan üç siyasi parti, liberal gruplardan ise en az üç siyasi parti ortaya çıkmıştır. Her siyasi eğilimin kendi içerisine yöneldiği ve iç çekişmelerin yaşandığı bir ortamda askeri rejime baskı oluşturup süreci hızlandırabilecek tek başına güçlü bir siyasi aktör yoktur. İşte bu yüzden hemen herkes ülkedeki siyasi dönüşüm hızlansın derken, dönüşümden kastın ne olduğu ve net olarak ne istendiği son derece muğlaktır. Yani devrim hâlâ liderini bulamamıştır.

Bunlara paralel olarak ortaya çıkan bir diğer sosyal değişim ise azalan milliyetçi dalganın yerine yavaş yavaş bir 'yumuşak ukalalık' olarak tabir edilebilecek bir yaklaşımın yaygınlık kazanmasıdır. Hemen her grup bir diğerini beğenmezken, herkes kendisinin yaptığının ya da söylediğinin en iyisi olduğu kanısındadır. Bu durum kurumsal olarak Müslüman Kardeşler'de bile kendisini göstermektedir. Müslüman Kardeşler'in ana partisi olan Özgürlük ve Adalet Partisi ülkede İslami merkeze yerleştiren bir anayasanın ve toplumsal düzenin yerleşeceği konusu dâhil birçok konuda aşırı bir özgüven içerisinde hareket etmektedir. Yukarıda belirtilen yumuşak ukalalığa benzeyen bu durum toplumsal tabanı en geniş olduğu varsayılan bir siyasi partinin bile yer yer Mısır'daki sosyal gerçeklikten kopmasına yol açmaktadır. Her ne kadar Müslüman Kardeşler Türkiye'yi örnek aldıklarını sıklıkla vurgulasalar da bu durum uluslararası kamuoyuna mesaj olmaktan öte bir anlam taşımamakta ve gerçekte Türkiye'nin Müslüman Kardeşler üzerindeki 'doğrudan' etkisi beklenenin çok daha altındadır.

MISIR'A VİZYONER DİPLOMAT ŞART

Türkiye'nin Mısır politikasının resmi ve gayri-resmi kanalı yoğun bir işbirliği ve koordinasyon içerisinde çalışmalıdır. Maalesef yoğun bir Türkiye modelinin tartışıldığı fakat çoğu zaman romantik bir bakış açısının ötesine geçemeyen tartışmalara Türkiye'deki akademisyen ve araştırma merkezleri ciddi bir şekilde katkı yapamamıştır. Bunun öncülük ve tevsik edilmesi resmi politikanın öğelerinden birisi olmalıdır. Bununla beraber işadamları, sivil toplum kuruluşları, Al-Azhar ve diğer üniversitelerdeki öğrencilerle yakın işbirliği Türkiye-Mısır ilişkilerinde gayri resmi kanalın ana öğelerini oluşturmalıdır.

Bugün için Türkiye'nin Mısır politikasının en eksik kalan tarafı var olan bu sivil öğelerin nasıl olup da resmi kanal ile işbirliği içinde aktif olarak kullanılabileceği sorunudur. Mısır, Türkiye'nin en iyi üç diplomatından birisinin gönderildiği bir yer olmalıdır. Ve hatta Mısır'a İslamcılardan sekülerlere herkesle 'organik' bağ kurabilecek bir akademisyen-diplomatın atanması bir zarurettir. Gerekirse dışarıdan bir atamayla da bu gerçekleştirilebilir. Gelen diplomatın bölgenin tarihini ve İslami geçmişini yakından bilmesi ve en önemlisi bölgeye yönelik 'organik empati' yapabilmesi çok büyük bir avantaj olacaktır. Türkiye'nin Mısır'da PR'i önceleyen ve her mikrofon uzatılınca 90'larda Batılı diplomatların Türkiye'de yaptığı gibi nelerin yapılması gerektiğini sıralayan (bir nevi emir veren!) karakterde diplomatları göndermesi ya da bulundurması hem sürdürülemez hem de uzun vadede başarısızlığa davetiyedir. Devrim sonrası Mısır'ında Türk diplomatlara karşı bu şekilde bir algının Mısır elitleri nezdinde yer bulduğunu, fakat dillendirilmediğini, âcizane bir gözlem olarak da not etmek gerekir.