Göç korkusu ötekileştiriyor

İstanbul Kültür ve Sanat Vakfı (İKSV) tarafından 24-25 Mayıs tarihlerinde ikincisi düzenlenen “İstanbul'da Yaşam Kültürü” Sempozyumunda göçle birlikte İstanbul'un değişen ve dönüşen yaşam kültürü masaya yatırıldı. Analizler ve değerlendirmeler İstanbul'un yaşam kültürünün gittikçe “parçalandığı,” keskinleşen sosyo-ekonomik ve kültürel dokunun tehlikeli karşıtlıklar yarattığını ortaya koyuyor. Kültür alanında yaşanan bu parçalanma ve yabancılaşma, Türkiye'nin son dönemde siyaset başta olmak üzere, süregelen reel sosyo-ekonomik sorunlarının hem tezahürü, hem de ateşleyicisi. Küresel(leşen) İstanbul'un yaşadığı gerilimler, ikilemler ve paranoyaları, yaşam kültürü ve göçün dönüştürücü kapasitesi bağlamında analiz etmenin ve çıkış yolları aramanın, bu sempozyumun ardından faydalı olacağını düşünüyorum.

Küresel sistemde yaşanan ekonomik yeniden yapılanma ve entegrasyon sürecinde, göçün sahip olduğu dönüştürme kapasitesi (gücü) küreselleşme yolunda ilerleyen kentsel mekanların çehrelerini değiştiriyor, yeni kültürel farklılıklar yaratıyor, mevcut olanları derinleştiriyor. Ortaya çıkan kültürel çeşitlilik ise sosyo-mekansal bir yeniden yapılanmaya sebebiyet verirken, bu süreç şehrin idaresi, planlanması ve Foucault'nun deyimiyle “yönetselliği” hususlarında hayati bir rol oynuyor. Ancak, çok etnikli, çok kültürlü bir sosyal yapı “fırsattan” ziyade, “tehlike” unsuru olarak görülüyor. Bu tehlikenin de çok katmanlı olduğunu unutmamak gerekiyor, zira göç olgusunun ekonomik, kültürel, dini ve psikolojik pekçok boyutu var. Kendi dilini, kültürünü ve dinsel inanışlarını sürdüren, sisteme uyum sağlayamayan, “entegre” olmayan ve paralel cemaatler üreten göçmen topluluklarını şehrin idaresi ve planlanmasının temel bir sorunu olarak görmek aslında varolan pek çok yapısal sorunu görünmez yapmıyor mu?

“Ötekine,” bizden olmayana karşı duyulan bu korkunun kendiliğinden değil, gündelik hayatlara ve farklı kurumsal yapılara derinden işlemiş suni bir toplumsal refleks olarak tezahür ettiğini vurgulamak gerekiyor. Bu korku, “öteki” korkusunun ileri derecede komplikeleşmiş bir hali, yaşam şeklinin tehlikede olduğunu düşünen, genel olarak değişimi patolojik olarak algılayan ve ona karşı hem fiziksel, hem de zihinsel şiddet uygulamaya varan bir korku. Sempozyumda konuşan Dr. Ayhan Kaya'ya göre yaşanan yönetsellik travmasının kökü bu anlamda göçün ulus-devletin siyasi sınırlarını, kentin de sosyal ve kültürel sınırlarını zorlayan, homojenliği tehdit eden bir unsur olarak görülmesinden kaynaklanıyor. Oysa göçü anlamada yoksulluk, işsizlik, siyasal iktidarlar ve siyasal partilerin politikaları, medyanın ve varolan önyargıların yaşam kültürüne olan etkilerini de unutmamak gerekiyor. Prof. Ayşe Buğra'nın Radikal İki'deki 'Liberalizm, Cemaatçilik ve Siyaset' başlıklı yazısında belirttiği gibi, “doğallık zırhına bürünmüş olan ekonomimizin ve kültürümüzün gereklerine kurban edilen çocuklardan başlayarak orta sınıftan kadınlara kadar, bütün bireylerin günlük yaşamlarını etkileyen her şeyi ciddiye almak zorundayız” (3 Mayıs 2007).

Küresel şehirlerde gözlemlenen kültürel yüzleşmeler, parçalanmalar, görünmez duvarlar gösteriyor ki, şehrin yaşam kültürü aynı zamanda güçlü bir kontrol aracı. Sempozyumda konuşan Prof. Ayşe Öncü'ye göre İstanbul'un görünmez duvarları “gecekondu kültürü” ve “kent kültürü” gibi karşıtlar üzerinden kendini yeniden üretiyor. Kamusal alanda, emlak piyasasında, gecekondularda, caddelerde, müzelerde “soylulalaştırma” (gentrification) projeleriyle, arazi satışlarıyla, kısaca neoliberal küreselleşme ve kapitalizmin “kültürü” kıskaca aldığı her “an” da yükseliyor bu duvarlar, kültürel yüzleşmeler parçalanmayla sonuçlanıyor. Bu duvarları ortadan kaldırmak ve yaratılan suni karşıtlıklara refleks verme adına atılan adımlar da yok değil. Örneğin, Bilgi Üniversitesi öğrencileri önderliğinde, liseli gençler tarafından hazırlanan İstanbul 2010 Kültür Başkenti temalı projeler arasında birinciliği, farklı etnik, ekonomik ve dini kesimlerin düğünlerini belgeselleme fikriyle “Telli Duvaklı İstanbul” projesinin elde etmesi gibi.

İstanbul, belki “sentez yaşayan, değiştikçe kendini anımsatan bir kent,” belki de “her daim çağını yaşayan bir şehir,” ancak bugün İstanbul için daha kritik olan, kentin yaşam kültürünün sistematik bir ayrımcılık-dışlama işlevi görmeye başlaması, İstanbul 2010 Yönetim Kurulu üyesi Korhan Gümüş'ün belirttiği gibi, kültürün bir siyasal temsil konusu olarak algılanması ve adeta kültür insan insanları, sanatçılar mimarların dışlanması ve kültür ile ilgili projeler çıkar mantığıyla ele alınıyor olması (Radikal İki, 27 Mayıs). Kanımca, “Telli Duvaklı İstanbul” projesi gibi girişimlerin sayısını arttırmaya çalışmanın ve korkunun iktidarının egemen olmadığı ve yaşam kültürünün İstanbul'a yabancılaşmadığı bir kent için el ele vermenin tam zamanı.

* Carleton Üniversitesi Doktora Öğrencisi