Gül'ün Cumhurbaşkanlığının önemi

umhurbaşkanı Abdullah Gül'ün 8-10 Ocak tarihleri arasında gerçekleştirdiği Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ziyareti çok tartışma konusu oldu. Ziyaretin zamanlamasının doğru olup olmadığı konuşuldu. Öte yandan, Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ın 5 Kasım'da gerçekleştirmiş olduğu ABD gezisinde Türk-ABD ilişkilerinin en önemli gündem maddesi olan PKK terörü ile mücadelede anlaşma sağlandığından, Gül ziyaretinden yeni birşey elde edilemiyeceğini öne sürdü kimileri.

Oysa kazın ayağı öyle değil. Bundan birkaç yıl sonra dönüp geriye baktığımızda şunu göreceğiz: Cumhurbaşkanı Gül'ün Ocak 2008 ABD ziyareti, Gül'ün bir "dış politika" Cumhurbaşkanı olarak ortaya çıktığı dönemin başlangıç noktasını teşkil etmesi açısından tarihi bir ziyarettir.

Ziyaret öncelikle Cumhurbaşkanı Gül'ün Türk dış politikasının ve bunun mihenk taşı olan Türk-ABD ilişkilerinin tadını belirleme konusunda vizyon ve irade sahibi olduğunu göstermesi açısından önemlidir. Cumhurbaşkanlarını izâfi olarak kuvvetli kılan 1982 Anayasası yürürlüğe girdikten sonra Türkiye dört Cumhurbaşkanı seçti. Bunlardan Kenan Evren ve Ahmet Necdet Sezer dış politikaya yön vermeyi tercih etmez iken, Turgut Özal ve Süleyman Demirel Türk dış politıkasının mecrasını belirleyen "dış politika" cumhurbaşkanları olarak zuhur etmişlerdi. ABD ziyaretinde vücut bulan aşağıdaki dört sebepten dolayı Gül'ün de bir "dış politika" Cumhurbaşkanı olacağı görünmekte.

Cumhurbaşkanı Gül'ün ABD ziyaretinin önemli kısmı ziyaretin muhteviyatı değil, ziyaretin ifa edilimiş olmasıdır. Öte yandan, bu ziyarette Gül sadece ABD Başkanı George Bush ile değil aynı zamanda Başkan Yardımcısı Dick Cheney, Dışişleri Bakanı ve ahbâbı Condeleezza Rice ve Savunma Bakanı Robert Gates ile de görüştü. 2003-2007 döneminde Dışişleri Bakanı olarak Türk dış politikasına yön vermiş olan Gül'ün bu ziyaretle önceden tanıdığı Amerika'lı muhattaplarına verdiği işaret kendisinin Türkiye'de dış politikanın adresi olduğudur.

İkinci olarak Cumhurbaşkanı Gül'ün ziyaret sırasında Richard Holbrooke gibi muhalif Demokrat Parti'nin dış politika beyinleriyle görüşmüs olması, Kasım 2008 seçimlerinde ABD'de bir hükümet değişikliği olsa dahi, Türk-Amerikan ilişkilerinde süreklilik sağlayacak kanallar açmış olması açısından vizyonkârdır.

Üçüncü olarak, Cumhurbaşkanı Gül'ün ziyarette Türkiye'nin Suriye gibi meseleli kimi Ortadoğu ülkeleri ile ABD arasında ulaklık yapma kabiliyetinde olduğunu hissetirmiş olması Vaşington'da not edilen önemli bir kıymettir.

Dördüncü olarak, ziyarette merkezi Avrasya enerji meselelerinin ön plana çıkarılmış olması önemlidir. Başta Irak olmak üzere Ortadoğu ile çok iştigâl ettiğimiz şu günlerde, aslında Avrasya enerji meseleleri Türk-ABD ilişkilerinin uzun vadede belki de en önemli ortak mesai sahasını teşkil etmektedir. Merkezi Avrasya'nın doğal gaz ve petrol açısından zengin ülkeleri Azerbaycan, Türkmenistan, ve Kazakistan açık denizlere kapalı bir coğrafyada yer aldıkları için, bu ülkelerin enerji zenginliklerini dış dünyaya nasıl ihraç edecekleri bügün ABD enerji kâinatının en önemli sorularından birisi.

Merkezi Avrasya'yı dört ülke çevrelemekte: İran, Çin, Rusya ve Türkiye. Bunlardan Çin enerji kaynaklarını kendisi için istemekte oldugundan ABD'ye müstakbel bir partner değil. ABD İran'ın bu oyunda yer almasını hiç istemiyor, Putin altında palazlanan Rusya ise ABD'yi Avrasya enerji satrancının dışında tutmak istiyor. Bu durumda ABD ile Türkiye'nin beraber gerçekleştirebilecekleri çok hamle var Avrasya enerji satrancında. Bu mühim zâviye ziyaretin belki de en önemli meyvesini teşkil etmektedir.

Peki, Gül'ün bir "dış politika" Cumhurbaşkanı olarak ortaya çıkacağı önümüzdeki devrin dikenleri nelerdir? Birinci diken Rusya. 9. Cumhurbaşkanı Demirel döneminde Türkiye ve ABD Avrasya enerji meselelerinde yüzde yüz işbirliği yapıp, Bakü-Tiflis-Ceyhan gibi kilit bir boru hattını hayata geçirdiklerinde karşılarında Boris Yeltsin idaresinde manen ve madden iflas etmiş bir Rusya vardı. Bugün Rusya, fahiş gaz ve petrol fiyatlarından nemâlalan, hazinesi dolu, başında da Vladimir Putin gibi kurt bir politikacı olan bir ülke. Moskova yüzde yüz Türk-ABD enerji işbirliğini engellemek için elinden geleni yapacak. Bu durumda Gül ne yapacak? Denge kaçta sabitlenecek?

Cumhurbaşkanı Gül için iki diken de Türkiye'nin arka bahçesi olan Ortadoğu'da. Türkiye bu bölgede ABD ile kimi bölge ülkeleri arasında ulaklık görevini yaparken, Arap-İsrail meselesinde nasıl tavır alacak? Gerek İsrail, gerek Filistinliler iyi ilişkileri olan Türkiye bu denge durumunu, İsrail Cumhurbaşkanı Şimon Peres ve Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas'ın Kasım 2007'deki TBMM'deki konuşmaları örneğinde olduğu gibi kendi lehine kullanacak mı, yoksa Şubat 2006 Hamas Ankara ziyaretinde olduğu gibi sıkıntılı durumlara mı düşecek? Ortadoğu'da ikinci olarak, Gül Türkiye'nin İran'daki enerji çıkarları ve bu ülke ile gelişen iktisadi ve siyası ilişkilerini terazinin bir kefesine, ABD'nin Tahran'a yönelik ambargo rejimini diğer kefesine koyduğunda, nasıl bir karar verecek? Terazi ne yana doğru ağır basacak?

Cumhurbaşkanı Gül bir "dış politika" Cumhurbaşkanı olarak zuhr ederken kendisinin iki büyük yardımcısı olacak. Bunlardan birincisi Dışişleri Bakanlığı görevindeyken onu yanlız bırakmayan mahir dışişleri bürokrasisi ve danışmanları. İkinci faktör, Ankara'nın son yıllarda üzerinde telkin ve teskin kabiliyetinı arttırdığı Suriye ve Azerbaycan gibi ülkelerin -Gül "dış politika" Cumhurbaşkanı olarak yükselirken bu ülkelerin arasına yenilerini katmalıdır- Türk dış politikasına sağladığı manevra sahaları olacak. Cumhurbaşkanı Gül'ün tarihe bırakacağı en önemli miras "dış politika" Cumhurbaşkanlığı olabilir, bu mirasın milâdı ise 8-10 Ocak tarihli ABD ziyaretidir.

* Washington Enstitüsü Türkiye Programı Direktörü / Georgetown Üniversitesi Dış Politika Profesörü