İçişleri Bakanı'na açık mektup

Sayın Bakanım,

önceki hafta Bakanlığınızın İltica ve Göç Mevzuatı ve İdari Kapasitesini Geliştirme ve Uygulama Bürosu'nca hazırlanan biri yasadışı göçe ilişkin 2010/18 sayılı diğeri de ülkemizdeki sığınmacı ve mültecilerin durumlarına ilişkin 2010/19 sayılı iki genelge yürürlüğe girdi. Büyük bir hassasiyet ürünü olan bu genelgelerden mülteciler ve sığınmacıların durumlarına ilişkin olanının 2., 3.,4. ve 5. maddeleri, AB sürecinde düzenlenen göç mevzuatına uygun olmasının yanı sıra insancıl ve mantıksal açılardan da gerçekten memnuniyet verici uygulamaları getirmiştir.

Ancak anılan genelgenin ilk maddesinin atıf yaptığı ülkemizde iltica ve sığınma başvuru sahipleri ile mülteci ve sığınmacılar için düzenlenen ikamet tezkerelerinin tâbi olduğu 492 sayılı Harçlar Kanunu'nun muafiyete yönelik düzenlemeleri içeren 88. maddesinde, her ne kadar sözkonusu harcın yoksul olduğuna kanaat getirilenlerden alınmaması için net ifadeler olsa da hükümler tamamen bağlayıcı olmadığından bu genelgeyle öncekiler gibi yetkililerin inisiyafine bırakılması nedeniyle uygulama yine eksik kalacak ve aksaklıklar tamamen giderilmeyecektir. Pekçok ilde uygulama açısından bu, eski genelge ve yönetmeliklerin bir tekrarı olarak algılanabilecektir.

Nitekim daha önce de yayınlanan ve buna benzer ifadeleri içeren genelge ve talimatlarda iller arasında uygulama birliği sağlanamamış ve ülkelerinden zorluklar içerisinde ayrılan, düzenli geliri olmayan ve yardımlarla geçinen sığınmacı ve mülteciler hem ikamet harcını 3. ülke çıkışları gelene dek ödeyememiş hem yardım, eğitim, sağlık vs konularda imkânlara düzenli biçimde dâhil olamamış hem de ödemekle mükellef oldukları parayı toplamak için büyük zorluklar altına girmiş, sıklıkla da çıkışlarının geldiği gün borç alarak bu harcı ödemişlerdir.

İster İranlı, ister Iraklı isterse Afrikalı olsun hepsi benzer biçimde esaslı ve iç acıtıcı sorunlarla karşı karşıya. İşte ikamet harcı (sığınmacıların deyimleriyle 'toprak parası') bunların en barizi. Öte yandan ikamet harcı uygulaması, Türkiye'ye gelen yabancılara uygulanmasına rağmen mevcut prosedürde sığınma başvurusu sahibi olanlar açısından aşırı bir eşitsizlik ve dramatik bir dengesizlik hali söz konusu. Çünkü yatacak yeri dahi olmayan sığınmacılarla Alanya'da emekliliğinin tadını çıkaran bir Alman turist veya bir takımın transfer ettiği milyon dolarlık bir futbolcu eşit şartlara tâbi.

Hatta İtalya'dan arkeolojik kazılar yapmak amacıyla Türkiye'ye gelen akademisyen veya öğrenciler veya aynı şekilde Polonya ile yapılan karşılıklı bir anlaşma ile Polonya menşeiler de bu harçtan muaf tutulmakta iken çoğunda en temel insan hakkı olan yaşama hakkına yönelik umutların ayrılıklar getirdiği asla nedensiz yere ülkelerinden ayrılmayan ve bugün yaşamın kıyısında gelecek arayan ve gittikçe kırılganlıkları, sorunları ve gereksinimleriyle görünür olmaya başlayan mülteci ve sığınmacıların bu harçla haksız bir biçimde gelir getirici bir topluluk muamelesi görmeleri ne vicdana ne samimiyete ne insan haklarına ne de bu topraklara yakışmamaktadır.

Kısacası ülkemizde iltica ve sığınma başvuru sahipleri ile mülteci ve sığınmacıların bu ikamet tezkeresini 492 sayılı Harçlar Kanunu'nun 88. maddesine eklenecek bir hükümle harçsız olarak almalarının sağlanması veya ikamet tezkeresi verilirken ilticacılar açısından harç uygulamasının kapsam dışı tutulması elzemdir. Uygulamada birliğin sağlanması, tasarruftan çıkarılması, karmaşıklığın ve keyfiyetin ortadan kaldırılması için de bu şarttır. Bu konuda atılan insani rota arayışına yönelik olumlu adımlara harç konusundaki yapısal belirsizliklerin ve sorunların kalıcı olarak ortadan kaldırılması da eklenmelidir.

Göçle kurulan bir ülke olarak göçün ve sığınmanın ne kadar hazin ve acılı bir durum olduğunu çok iyi bilen bu topraklara, sığınanlara bir nebze olsun sergilenen muhtemel konukseverliğin yanında mültecilere sırtını dönmek gibi bu tip aşırı eşitsiz uygulamalar hiç yakışmıyor. Bu topraklarda kendimizi başkasının yerine koyarak, onun acı ve mutluluklarını paylaşmanın köklerinin binlerce yıllık geçmişi olduğu inkâr edilemez ve bu 'iç' meselede 'içimize' bakmamız kâfi. Bitirirken bu içinde bulunduğumuz duruma da tercüman olan Edmond Jabes'in şu cümlelerini anımsayalım: “Bir gün, benim için her şeyden daha önemli olanın, kendimi ne dereceye kadar bir yabancı olarak tanımladığım olduğunu fark ettim. Ve anladım ki, kırılgan biri olarak yabancının güvenebileceği tek şey, başkalarının ona sunabileceği konukseverlikti. Tıpkı kelimelerin beyaz sayfaların kendilerine açtıkları yerlere ya da kuşların gökyüzünün koşulsuz sinesine sığınmaları gibi”.