İstanbul kimin finans merkezi?

Merkez Bankası'nın Ankara'dan İstanbul'a taşınmasına ilişkin tartışmalar ve polemikler hatırlanacağı gibi 2006 yılında yaşanan alevlenmenin ardından uzun bir süre rafa kaldırılmıştı. Ancak 2007'ye veda ederken yine Merkez Bankası taşınıyor mu sorusu gündeme geldi. 2008'de de tartışma devam edecek gibi. Bu mekânsal tercihin önemini tüm hatlarıyla kavramak ve yorumlamak ise, kapitalizmin küresel anlamda yaşadığı krizi doğru yorumlamak ve Türkiye'yi bu bağlamda konumlandırabilmekle mümkün olabilir. Bu noktada, merkez bankalarının küresel finans piyasalarında bugün oynadığı ve gelecekte oynamaları beklenen rolün iyi anlaşılması da kilit önem taşıyor. 1929 Buhranı gibi küresel bir kriz ihtimalini dillendirilerek girilen 2008'de, yeni devlet mekânları olarak merkez bankaları küresel finansal mimarinin yeni stratejik aktörleri olabilirler.

Hatırlanacağı gibi 2006'nın sonlarında yaşanan tartışmaların odak noktasını Bakan Babacan'ın 2009'da IMF ve Dünya Bankası icra direktörleri kurulunun İstanbul'da yapılacak olması açıklaması oluşturmuş ve bu bağlamda merkez bankasının taşınmasının da İstanbul'un finansal merkez olma yolunda bir adım olduğunu belirtmesiyle tartışma devam etmişti. 2007'nin son günlerinde bu sefer Devlet Bakanı Şimşek, 'İstanbul'u bir finans merkezi yapmak istiyoruz. Bütün ticari bankalar orada. Finans merkezi orada. Kamu bankaları da zamanla oraya taşınacak. Dolayısıyla Merkez Bankası'nın orada olması makul yaklaşım' şeklindeki ifadesi ile yeniden tartışma alevlendi. Bu yeni epizotta tartışmalar yine İstanbul'un finans merkezi olması üzerinden yapılıyor. Merkez Bankası finansal hareketliliğin yoğun yaşandığı şehirde değil de, başkentte konuşlandığı ülkeler sayılıyor, mukayeseler yapılıyor. Ancak, merkez bankasının finansal ya da siyasi merkezde olmasının nasıl farklı sonuçlar doğurduğunu, kurumsal-mekânsal bu tercihlere neyin neden olduğunu bilmiyoruz. Bu mekânsal değişim ile Merkez Bankası'nın finans piyasasının tahakkümü altına gireceği varsayımı sıkça yapılsa da bu mekânsal değişimini daha makro seviyede, kapitalist mantık temelinde, özellikle 2007 senesinde küresel finansal sistemin ne kadar kırılgan bir yapıya sahip olduğunun iyice ortaya çıkmasıyla devletin sermaye birikimi sürecinin mekânsallığına müdahale isteği olarak görmek mümkün.

Her ne kadar siyasi bir karar olarak gözükse de, Merkez Bankası'nın İstanbul' a taşınması devletin, sermaye birikimi sürecinin mekânsallığına nasıl müdahale ettiğini ve bu sürecin dinamiklerini kapitalist mantık ekseninde nasıl dönüştürdüğünü gösteriyor. Bahsedilen sürecin en somut şekilde karşımıza çıkan tezahürünü, New York Üniversitesi'nden sosyolog Neil Brenner'in ortaya koyduğu 'yeni devlet mekânları' kavramı ile ifade etmek mümkün. Brenner' a göre kapitalizmin kendini yeniden üretişi şehirler, metropoliten alanlar sayesinde oluyor. Küresel kapitalizmin ulus-devleti giderek zorladığı, baskı kurduğu ve sınırladığı bir ortamda özellikle 'küresel şehirlere' kritik görevler düşmekte. Günümüzde 'büyük şehirler' evvelki dönemlere göre daha çok sorumluluk almalı ve daha rekabetçi olmalı. Hükümetler artık ulus-devlet üzerinden değil, şehirler, belediyeler gibi daha yerel ölçeklerde yeni fırsat mekânları yaratarak kapitalizmin yeniden yapılanma sürecine katkıda bulunuyor ve bu sürecin devamını sağlayacak kurumsal düzenlemelerin tesisini sağlıyor. Bu kurumsal düzenlemeler kapsamında, devlet kendi kurumlarını yeniden organize ederek, örneğin kimi kurumların mekânlarını değiştirerek 'yeni devlet mekânları' yaratma sürecine zemin hazırlıyor. Bu sebeple devlet, kurumsal temsilcisi olan Merkez Bankası vasıtasıyla sermayenin ve doğal olarak kapitalist ilişkilerin yoğun olduğu merkezi mekânlara yaklaşıyor. Günümüzün kırılgan finansal mimarisinde bu mekânsal tercihlerin bir açıklaması da, Brenner'ın açılımı ile paralel olarak, Ahmet İnsel'in geçen haftaki Radikal 2 yazısında belirttiği gibi, merkez bankalarının artık finansal piyasalarda 'piyasa yapıcısı' işlevini üstlenmeleri, yani kamu gücünü temsil eden merkez bankalarının muhtemel krizin yayılmasını, denetlenmesini ve kısmen hazmedilmesini sağlamaktır. Türkiye Merkez Bankası'nın bu bağlamda uluslarüstü merkez bağları ağına daha da entegre olması sistemde 1929 Buhranı'na benzer bir durumda yaşanabilecek olumsuzluklara karşı adeta bir emniyet sübabı olacaktır.

İlk olarak 'İstanbul bu ekstra yükü ne ölçüde kaldırabilecek' sorusu akla geliyor doğal olarak. Metin Münir bu konuda çarpıcı gözlemlerde bulunuyor. Münir, İstanbul'un finans merkezi olacağına yönelik iddiaları, 'Büyük Türk Palavraları' başlıklı yazısında, Deloitte and Touch adlı müşavirlik şirketinin raporuna ciddi eleştiriler getirerek değerlendiriyordu. Ünlü şirketin raporuna göre 10 sene içinde İstanbul bölgede hâkimiyeti ele geçirmesi, 30 sene içinde ise Londra, Tokyo, Milano tarzında bir küresel şehir olacağı varsayılıyordu. İstanbul'un finans merkezliği yapacak ekonomik gelişmişlik, finansal derinlik, finansal enstrüman çeşitliliği, vergi ve diğer altyapı sorunlarından dolayı Münir'e göre bu imkansızdı. Zira her sene açıklanan Global Finans Merkezleri Endeksi'nde İstanbul ilk 50 içerisinde bile değil.

İkinci olarak, piyasa parametreleri dâhilinde çözüm arayışları elde etmek ve piyasanın tahakkümü altına girmek aynı şey değiller. Ankara Sivil Toplum Meclisi'ne göre 'Taşınma, Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası'nı piyasa bankası haline getirir' iddiası esasında tam da bu mekânsal değişimden hedeflenen bir sonuç. Merkez Bankası'nın İstanbul'a taşınması fikri, gittikçe daha çok finansal sermayeye mahkum olan, sıcak para hareketlerinden daha çok medet uman küresel kapitalist sistemin bir uzantısı. İnsel'in vurguladığı gibi, bu sefer piyasaların görünmez eli değil, mali bürokrasi ve mali sermayenin yani yeni finansal plütokrasinin ipleri bütünüyle elinde tuttuğu bir küresel finans sisteminin tahakkümü demektir.

* Carleton Üniversitesi Doktora Öğrencisi