Kamusal alan başörtüsü sorununu çöz(e)mez

Türkiye'de bazı çevreler “kamusal alan” kavramına, başörtüsü sorununu çözecek bir sihirli değnek muamelesi yapıyorlar. Özellikle Abdullah Gül'ün cumhurbaşkanlığı adaylığına -onun kişisel yetenek ve donanımından ziyade- eşinin başörtüsü üzerinden muhalefet edenler, kamusal alanda başörtüsü takmanın yasak olduğunu ve bu yasağın da gerek Türkiye mahkemelerinin gerekse AİHM'nin verdiği kararlarla tescil edildiğini belirterek, bu konuda tartışmaya yer olmadığını iddia ediyorlar. Oysa bu son derece zayıf bir iddiadır; kamusal alan, ne başörtüsüne karşı takınılan yasakçılığı meşrulaştıracak, ne de bu konudaki tartışmaları sona erdirecek bir kavramdır.

Kamusal alana ilişkin en önemli eser, Alman filozof Jürgen Habermas'ın “Kamusallığın Yapısal Dönüşümü” adlı kitabıdır. Habermas'ın eserinin 1962'de basılmasından kısa bir müddet süre Avrupa güçlü bir değişim dalgasının etkisi altına girmeye başladı. Farklılıklarının ayırdına varan veya bunları daha fazla önemser hale gelen çeşitli toplumsal kesimler (kadınlar, azınlıklar, eşcinsel, mülteciler, göçmenler...), farklılıkların kabul edilmesini, tanınmasını ve toplumsal alana tek-tipliliğin değil çeşitliliğin hakim olmasını talep et-meye başladılar. Bu talep, modernitenin ve bundan türeyen kamusal alan algısının da daha yoğun tartışılması beraberinde getirdi. Böylece kamusal alan, siyaset ve hukuk felsefesi tartışmalarının üzerinde odaklandığı temel kavramlardan biri haline geldi.

Avrupa'da 1970'lerde başlayan süreç, 1980'li yılların ikinci yarısından itibaren Türkiye'yi de et-kilemeye başladı. 80 darbesinin yarattığı cenderenin kısmen gevşemesiyle birlikte, o güne kadar cumhuriyet projesine zarar verecekleri düşüncesiyle gözlerden ırak tutulan etnik ve dini kimlikler ortalarda görünmeye, konuşmaya ve siyasete katılım talebinde bulunmaya başladılar. Başlangıçta bu taleplerin taşıyıcılığını İslami kesimler ve Kürtler üstlendi. İslami kesimler, dini hassasiyetlerine yaslanan İslami görünürlüklerinin kabulünü isterken, Kürtler de cumhuriyetin kuruluşundan beri yok farz edilen etnik ve kültürel kimliklerin tanınması isteğini dillendirdiler.

Bu iki kesimden gelen talepler, “kamusal alan”ı Türkiye'de de tartışmaların merkezine oturttu. Bu tartışmalar iki minval üzerinden yürüdü: Bir taraftan cumhuriyetçi projenin milli, laik ve homojen kamusal alan tasavvuruna karşı çıkanlar, sadece “Türk” ve “laik” kimliğin, kamusal alanın meşru kimliği olarak addedilmesine itirazlar geliştirdiler ve kamusal alanın yeniden tarif edilmesini istediler. Diğer taraftan cumhuriyetçi elit ise, İslamcıların ve Kürtlerin farklılıklara dayalı taleplerini, kendilerine ait saydıkları bir alanın ihlali olarak gördüler, talepleri bir asayiş sorununa indirgediler ve bunları bertaraf etmenin yolları aradılar.

Türkiye'de kamusal alana ilişkin tartışmanın toplumsallaşmasında Kürtlerin talepleri önemli bir işlev görse de, bu tartışmayı asıl harlandıran sorun başörtüsü yasağı oldu. Zira yargı makamlarının başörtüsünü yasaklayan her kararından sonra, kamusal alan, hem yasak taraftarları hem de yasak aleyhtarlarınca, başörtüsü üzerinden yeniden tanımlandı. Yasak savunucuları, yasağı kamusal alana atıfla meşru kılmaya çabalarken; yasak karşıtları da, yasağın gayri-meşruluğunu, yine kamusal alana referansla açıkladılar. Giderek kör dövüşünü andıran bu mücadeleden bugüne kadar bir sonuca varılamadı, bundan sonra da varılamaz; kamusal alan, başörtüsü sorunu çözemez. Çünkü her şeyden önce kamusal alanın herkes tarafından kabul edilebilir ortak bir tanımına ulaşılmış değildir. Aksine, bu alana hasredilmiş çalışmaların sayısı artıkça ve kamusal alana ilişkin tanımlar da artmış, alabildiğine çeşitlilik gösterir hale gelmiştir. Mustafa Erdoğan'a göre, kamusal alan üzerinde bir “tanım birliği”nin değil de bir “tanım bolluğu”nun varlığı üç nedene bağlanabilir:

İlki; bu kavramın anlam ve kapsamı önemli ölçüde kişinin dünya görüşüne bağlı olarak değişir olmasıdır. Kişinin sahip olduğu “insan”, “devlet” ve “toplum” tasavvuru, onun kamusaldan neyi anladığını da direkt olarak belirler. Bu itibarla, kişinin siyasi meşrebine göre kamusal alanı; “kamu otoritesinin geçerli olduğu yer”, “çoğulculuğun, renkliliğin ve özgürlüğün olduğu alan”, “kamu görevlisinin görevini ifa ettiği yer”, “devlet ile toplumun kesiştiği alan”, “kamu görevlisinin bulunduğu her yer” olarak tanımlaması mümkündür.

İkincisi, “kamusal alan-özel alan” karşıtlığının, bir hiyerarşi içinde düşünülüp, yine siyasi tutumla ilintili olarak bunlardan birinin, diğerine oranla daha önemli ve öncelikli görülmesidir. Batı dünyası, uzunca bir süre, kamusal olanı yücelten, özel olanı ise hor gören/aşağılayan düşünce hâkim oldu. Kadim Yunan'dan neşet eden bu düşünceyi, Locke, Rousseau ve Hegel'de görmek mümkündür. Locke; siyasal otoritenin temelini atan “sözleşme”nin, aile alanının dışında sosyal alanda oluştuğundan hareketle, kamusal olana öncelik verir. Locke'a göre özel yaşam, aşkın, duygunun, merhametin ve özverinin sembolü olan kadının alanıdır; kamusal alan ise ras-yonelliğin, sözleşmenin ve mübadelenin gerçekleştiği bir erkek alanıdır. Rousseau ve Hegel'e göre de; biri kadınların, çocukların, özürlülerin dünyası olan “özel”; diğeri de aşkın bir dev-letle özdeşleşmiş ve devlet sevgisini yüreğinde taşıyan erkeklerin dünyası olan “kamusal” olmak üzere iki yaşam alanı bulunmaktadır. Bu geleneksel anlayışı benimseyenler, “kamusal”ı, “özel”den üstün tutarlarken, kimileri de “mo-dern” anlayışa uygun olarak “özel”i birincil, “kamusal”ı ikincil olarak değerlendirir. (Ömer Çaha, İdeolojik Kamusalın Sivil Kamusala Dönüşümü, Doğu Batı, Yıl 2 Sayı 5, Kasım-Aralık-Ocak 1998-1999, s. 76-79)

Üçüncüsü; günümüz toplumlarını anlamada “kamusal alan-özel alan” ayrımının yeterli olmadığını, bunun yerine “kamusal-özel-siyasal”, “kamusal-özel-sivil-siyasal” gibi üçlü veya dörtlü ayrımlara gidilmesi gerektiği iddiasını dillendiren düşüncelerin artmasıdır. Mesela Etyen Mahçupyan, kamusal alan/özel alan kavramsallaştırmasını “eksik ve çarpıtıcı” bulur. Zira bu ayrım, “...gerçek hayat karşısında fazlasıyla net, düalist indirgemeye müsait bir anlayışı ifade etmektedir. Bir alandan diğerine nasıl ve hangi koşullarda geçildiği, iki alan arasında ne 'genişlikte' bir sınır çizgisinin olduğu muğlâktır. Oysa ki sıradan bir gözlem bile kamusal ve özel alan arasındaki ayrım netliğinin yapay olduğunu; arada bir sınırdan ziyade belirsiz, hareketli ve heterojen bir geçişlilik bulunduğunu tespit edebilir. Belki daha kapsayıcı ve açıklayıcı bir yaklaşım, iki alan arasında tarihsel olarak oluşmuş bir 'kültürel ortak alan'ın varlığının kabul edilmesi; ve daha sonra her zihniyet eklemleşmesi içinde bu ortak alanın nasıl tanımlandığının ve işlevselleştirildiğinin irdelenmesidir.” (Osmanlı'dan Günümüze Parçalı Kamusal Alan ve Siyaset, Doğu Batı, Yıl 2 Sayı 5, Kasım-Aralık-Ocak 1998-1999, s. 24)

Keza İbrahim Kaboğlu da, kamusal alan-özel alan ayrımının, yaşanan sorunlara çare bulmada yetersiz kaldığına işaret edip, “üçlü mekân” önerisinde bulunur. Kaboğlu'na göre; “Özgürlükler açısından giderek yaygınlaşan ayrım, şu üçlü ayrımdır: i)Özel mekân, ii)toplumsal (sosyal) mekân ve iii)resmi (devlet) mekânı. Buna göre özgürlük sınırlarının en geniş olduğu özel yaşam alanına karşılık, insan haklarının gelişip serpilmesine en elverişli mekân, toplumsal ve ortak alanlardır. Devlet kurumları ise özgürlükten çok yetki ve görevlerin öne çıktığı, düzenleme ve statülerin belirleyici olduğu mekânlardır. Bu nedenle 'kamusal mekân' kısırdöngüsünü aşarak, 'özel, toplumsal ve resmi mekân' kavramları şeklinde üçlü ayrımı benimsenmek gerekiyor.”( Zaman Gazetesi, 20.07.2004)

Bütün bu farklı yaklaşımlardan, “hukuk uygulaması için elle tutulur, açık seçik ve objektif bir kamusal alan tanımı çıkarılamaz.” Siyaset felsefesinin tartışılan ve ilerde daha çok tartışılmaya namzet bir kavramı olan kamusal alandan hare-ketle, farklı toplumsal kesimlerin karşılaştığı aktüel sorunları çözecek bir hukuk kuralı tesis edilemez. Üniversite öğrencileri ve devlet memurlarına uygulanan -ve giderek belli makamlara gelecek şahısların eşlerine de uygulanma temayülü gösteren- başörtüsü yasağı, bireylerin yaşamlarını derinden etkileyen ve acilen çözüme kavuşturulması icap eden bir sorundur. İçeriği onu kullanan kişiye göre değişen kamusal alan kavramı temel alınarak, bu sorunda adil hukuki düzenlemeler gerçekleştirilmez; olsa olsa sorun daha içinden çıkılmaz hale getirilir.

* Ankara Üniversitesi Öğretim Üyesi