Küresel kriz ve Anadolu kapitalizmi

Kapitalizmin bu gittikçe karmaşıklaşan, ne zaman düzlüğe çıkılacağı, 'dibe vurduk mu, ne zaman vuracağız' tartışmalarının sıkça yapıldığı son krizini, bir de bu krizin bizleri kapitalizmin ve piyasa ekonomisinin nasıl bir safhasına sürüklediği üzerine düşünerek yaklaşmak gerekiyor. Elbette tüm ekonomilerin tek bir safhaya doğru yol aldığını iddia etmek güç, zira kapitalizm gerek ulusal anlamda, gerekse de küresel neoliberal dönemde kritik bir etki alanı olan kentlerde pekçok çeşidiyle tezahür ettiğini görüyoruz. Bu açıdan bakıldığında, son krizle birlikte, kapitalizmin hangi çeşidinin krize sürdürülebilir yanıtlar verebileceğini, fırtınayı atlatabilecek stratejiler geliştireceğine de şahit olacağız. Bu bağlamda Anadolu kapitalizmi üzerinden kapitalizmin son krizi ve bu krize sebebiyet veren paradoksa ışık tutacak tespitler yapmak mümkün.

Kapitalizmin kimi çeşitlerinin, özellikle de serbest piyasaya daha çok bağlı (kimi ekonomistlerin tabiriyle kökten piyasacı), neoliberal reformları daha radikal bir şekilde yerine getirmeye çalışan ve piyasayı toplumsal önceliklerinin önüne koyan çeşitlerin ayakta kalabilmek için ciddi bir reformasyon sürecine girip, yapısal bir dönüşüm yaşayacakları iddia ediliyor. Bu reformasyon ve dönüşüm sürecinde bazı ortak trendlerin de olduğunu gözardı etmemek gerekiyor. Örneğin Timothy Garton Ash kapitalizmin farklı coğrafyalarda tezahür eden farklı çeşitlerine referans göstererek, 2. Dünya Savaşı sonrası Alman filozofların kullandığı tabirle 'sosyal piyasa ekonomisi'ne doğru bir yönelimin olduğunu iddia ediyor (The Guardian, 8 Mayıs).

Ash'e göre Özellikle bankacılık sektöründe görüldüğü üzere, küresel ölçekte piyasa ekonomisinin taşıyıcısı olan, ancak finansal sistem tepetaklak olduğunda ulus-devletten yardım ve destek bekleyen, ulus-devletin vergi ödeyen vatandaşlarına krizin faturasını ödetmek isteyen bir yapının değişiminden bahsediyoruz. Dolayısıyla sosyal piyasa ekonomisi, sadece piyasadaki aktörlerin sorumsuz hareketlerinin ve kararlarının yarattığı sıkıntıyı gidermek değil, aynı zamanda, kapitalizmin yapısal sorunlarına da çözüm bulmayı amaçlayan bir yönelim olarak gündeme oturuyor.

İşte bu noktada, gerek kapitalist sistemin içindeki aktörlerin davranışlarını, gerekse de kapitalist sistemin iç işleyişini ilgilendiren önemli bir paradoksa rastlıyoruz. Garton Ash'in, Daniel Bell'in ünlü 'Kapitalizmin Kültürel Çelişkileri' adlı eserine referansla belirttiği üzere, kapitalist sistem içinde üreticiler ve tüketiciler eş zamanlı olarak birbiriyle çelişen iki tezat değer yapısı sergiliyor, daha doğrusu sergilemesi bekleniyor. Örneğin üreticiler için, Max Weber'in başyapıtı olan 'Protestan Etiği ve Kapitalizmin Ruhu'nda altını çizdiği üzere, sıkı bir iş disiplini, rasyonellikten taviz vermeme, piyasada başarılı olabilmek için uzun vadeli stratejiler oluşturabilme, kâr maksimizasyonu güdüsünün her zaman ön planda olması, para kazanmayı adeta Tanrı'ya bir ibadet olarak gören ve her türlü dünyevi fedakarlığı yapan değer sistemi söz konusuyken; öte yandan tüketiciler için günü yaşama, zevklerine düşkün olma, tüketim kalıplarına göre adeta kendini tanımlama ve 'tüketiyorum öyleyse varım' mottosuyla piyasaya mahkum olan bir değer yapısı küresel kapitalizmin farklı coğrafyalarında, özellikle de Batı Avrupa ve Amerika'da zirve yaparak yaşanıyor. Milyarlarca insanın yaşam standartlarının sürekli olarak arttığı dikkate alınırsa, bu değer yapısının küresel maliyetinin her geçen gün arttığını ve sürdürülebilir olmadığını iddia etmek pek de yanlış olmasa gerek.

Ve tam anlamıyla bir sistemik bilmeceyle karşı karşıya kalıyoruz! Hem kapitalist sistemin yapısı olarak, hem de sistem içindeki bireyler ve aktörler açısından düşündüğümüzde, Ash'in tanımladığı sosyal piyasa ekonomisine doğru bir yönelim belki de tüketiciler ve üreticiler arasındaki dengeyi sağlamada önemli bir açılım olabilir. Belirtildiği gibi, kapitalizmin farklı coğrafyalardaki çeşitlilikleri, kurumsallaşmaları, toplum ve piyasa arasındaki farklı etkileşimler, sosyal ve kültürel kurumların farklı coğrafyalarda piyasayı şekillendirmeleri bizlere sosyal piyasa ekonomisinin tek bir modeli olmadığını, ve bahsettiğimiz paradoksun kapitalizmin farklı varyantları tarafından, 'toplum/birey-devlet-piyasa' arasındaki diyalektik ve müzakereler ile farklı şekillerde çözümlenebileceğini gösteriyor.

Türkiye'de sosyal piyasa ekonomisi ve kapitalizmin çeşitliliğini düşündüğümüzde, kuşkusuz özellikle 1990'lardan bu yana hızla yükselen Anadolu şehirleri, nâm-ı diğer Anadolu Kaplanları, ve bu şehirlerin küresel kapitalist sistemle kurdukları ilişki akla geliyor. Anadolu Kaplanları reel üretimin merkezleri olarak, kapitalizmin yerel varyantları olarak, kapitalizm ve din, kapitalizm ve toplulukçu değer yapısı, kapitalizm ve muhafazakârlık gibi ilk bakışta çelişkili gözüken tezatlıkları birarada tutarak kendini küresel ekonomiye eklemliyor.

Metropolleşen büyük şehirler, başta İstanbul olmak üzere gittikçe finansal sermayenin merkezi olurken ve neoliberal çizgide dönüşüp, Ece Temelkuran'ın geçtiğimiz Pazar günkü yazısında çarpıcı bir şekilde betimlediği üzere 'Tüketim Semtleri' ile ön plana çıkarken (Milliyet, 17 Mayıs), başta Kayseri olmak üzere yükselen Anadolu kentlerindeki işadamları için 'Kalvinist' sıfatını kullanıyoruz. Gaziantep'teki ekonomik aktörlerin AR-GE ve inovasyon çalışmalarını, Ortadoğu pazarlarına hakim olma çabasını, Adıyaman'da tekstil sektöründeki kümelenme stratejilerini, Eskişehir'in sosyal-demokrat Belediye Başkanı Yılmaz Büyükerşen önderliğinde elde ettiği modern kent çizgisini ve ekonomik dinamizmini düşündüğümüzde, Anadolu kapitalizminin sosyal ve toplumsal boyutunun, yukarıda bahsettiğimiz 'kapitalizmin kültürel çelişkileri' bağlamında yaşanan paradoksun çözümünde ufuk açıcı olduğunu iddia edebiliriz.