Ortak geleceğin ruhu: Türkiyelilik

Başbakan Erdoğan, Çanakkale'nin cumhuriyete giden yolun adeta başlangıç noktası olduğunu söyledi. Erdoğan, "Çanakkale, etnik kökenlerine, dillerine, inançlarına bakılmaksızın, bu topraklar üzerinde yaşayan herkesi bir yaptı, beraber yaptı, birbirine kardeş eyledi. Çanakkale işte bunun için son derece önemli. Çanakkale'yi anlamak, Türkiye'yi anlamaktır. Çanakkale'deki ruhu anlamak, Türkiyelilik ruhunu anlamaktır. Çanakkale'deki birliği, beraberliği, kardeşliği anlamak, Türkiye'nin yoğrulduğu o kardeşlik hamurunu anlamaktır" dedi. (Bugün: 08/06/2012) Bu kavramı resmi olarak ilk önce eski Başbakanlardan Sayın Tansu Çiller 2 Ocak 1995'te kullandı. Ardından Sayın Erdoğan birkaç kez kullandı. Üzerinde çok sert tartışmalar yapılan kavram, Başbakan tarafından Çanakkale ruhuyla özdeş kılındı. Dünyada beş bin etnik gurup, altı yüz konuşulan dil ama yaklaşık iki yüz devlet olduğu düşünülürse, Osmanlı siyasal ve kültürel birikimi üzerine kurulu Türkiye Cumhuriyeti'ndeki etnik yapılar ve kültür gruplarını düşündüğümüz zaman Yeni Anayasa yazımında en çok tartışılacak hususlardan birisi de kimlik sorunu olacak gibi gözüküyor. Bu nedenle son açıklama vesilesiyle bu kavramsallaştırmayı hatırlatmak istiyoruz

Evet, bir kriz içinde bulunuyoruz ve bunu bir kültür krizi, bir kimlik sorunu olarak yaşıyoruz. Evrensel tarih içindeki yerimizi ve hangi uygarlığa mensup olduğumuzu, kendi kendimizi ikna edecek ölçüde ortaya koymuş değiliz. Gözlerimizi geçmişe çeviriyoruz ve tarihimizle hesaplaşmaya çalışıyoruz. Nitekim Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan bu yana Anadolu'da bireylerin kimlik ve kişilik krizlerini halletmekte zorluk çektiği bilinen bir husustur. Bu bağlamda Batı düşüncesinde Aydınlanma felsefesi ile başlayan ve Fransız İhtilali ile zirvesine ulaşan Kimlik-Tarih tartışmaları ve Batı medeniyetinin küresel olma iddiası karşısında Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde başlayan arayışlarda Yusuf Akçura'nın Üç Tarz-ı Siyaset'i önemli bir yere sahiptir.

Bu eser, Türkiye Cumhuriyeti'nin ulusal kültür ve yeni bir ırk yaratma projesinin özeti sayılabilir. Çünkü kimlik sorununun ortaya çıkışı, 18. yy sonlarından itibaren ortaya çıkan sistem sorunlarıyla yakından ilgili olduğu için Akçura, Türklüğün bir tür fenomenolojisini yapmaya çalışmıştır. Seksen yıla yakındır niçin hala bu sorunu tartıştığımızı anlamanın yolu bu projenin ayrıntılarından geçiyor. Akçura'nın Türklük projesinde bir saf Türk; bir de Türkleştirilmiş kavimlerin uyumu hedeflenmektedir. Belki bu bağlamda Osmanlılık; yani Türk olmadıkları halde İslam bağı ile devlete bağlı olanların Türkleştirilmesi (Müslüman=Türk) söz konusudur. Bir de Türklüğü hiç benimsememiş, yani ulusal vicdandan yoksun olanların Türkleştirilmesi/bilinçlendirilmesi düşünülmektedir. "Türk Birliği" projesinin gerçekleştirilmesi üç aşamalıdır.

Bunlar; İlk önce, Osmanlı bünyesindeki Türkler birleşecektir. Önemli olan ırki bağdır, çünkü Müslüman olmayan az sayıda da olsa, Türk olmayanlar vardır. İkinci olarak, Türk olmadıkları halde bir dereceye kadar Türkleşmiş diğer Müslüman unsurların Türklüğü benimsemesi sağlanacaktır. Son olarak, Türklüğü benimsememiş unsurların Türkleşmesiyle bu proje sonuçlanacaktır.

Ana hatlarıyla Üç Meslek-i Siyaset, Osmanlı hükümetine tabi çeşitli halkları temsil eden bir birlik (Osmanlı milleti) oluşturmak; Hilafeti kullanarak bütün Müslümanları bu hükümetin yönetiminde politik olarak birleştirmek (Pan İslamizm); ırk temeline dayalı Politik Türkçülük gibi "Devlete üç farklı şekilde bağlılık" öneren siyasi modelleridir. Islam(cı)lık, belirli bir süre işlevsel oldu ve etkisini yitirdi. Yusuf Akçura'nın önerdiği devlete üç farklı bağlılık tezinden biri olan Osmanlılık, siyasi kimliği için merkeziyetçilik, vatandaşlık siyasetinin modern manada bir milletin meydana getirilmesi için hukuki, siyasi ve idari çerçeve hazırlanmasına rağmen niçin başarılı olamadı?

Bunu tespit edebilirsek, Türkiyelilik teriminin kavramsallaştırma imkânını hazırlamış oluruz. Çünkü Türkiyelilik, 19. Yüzyıl'da Anadolu'da İslam gelenekleri, Osmanlı tarihi ve Türk dili üzerine inşa edilmiş ve Osmanlı devletinde yaşamış tüm Müslüman soylarından oluşan, yani (Türk, Arnavut, Kürt, Arap, Abaza, Tatar, Gürcü, Çeçen, Çerkez gibi) ister Türk soyundan olsun isterse Türk boyundan olmasın "Anadolu'ya aidiyeti" kendi istekleri ile benimsemeyi sağlayabilir. Aslında bu öneri, 1906 yılında Abdullah Cevdet ve bir grup aydın tarafından "Osmanlı" üst kimliği yerine alternatif olarak "Türk" ve "Türkiyeli" kavramları teklif edilmiş, daha da mühimi, bunların birbirinden farklı olmadıkları vurgulanmıştı. Çünkü önemli olan millet–devlet bütünleşmesi, bir arada yaşama kültürünü oluşturmak ise, gerek Müslüman gerekse başka dinlere mensup vatandaşların bağlılığını tam bir ideolojik söylem olarak Türkçü ve İslamcı bir kalıpla ifade edilmesinin mümkün olmadığını Tanzimat'tan bu yana yapılan uygulamalar göstermiştir. Zira Türklüğe radikal bir şekilde vurgunun diğer etnik unsurların milliyetçilik hareketlerini hızlandırma riskinin bedelini maddi ve manevi olarak çok ağır ödedik. İslam'a, daha doğrusu bunun tek bir yorumuna vurgunun ideolojik ve dinsel ayırımları hızlandırdığını, insanların nasıl manipüle edildiğini özellikle 28 Şubat süreciyle birlikte yakından gördük.

Yaşayış, duygu ve amaç birliği içinde birbirine kaynaşarak yeni bir millet için Anadolu'da yaşayan dil, din, ırk farklılıklarını, Allah'ın bilişip tanışmasının bir hikmeti olarak gören bir idea/hedef belirlemek gerekir. Burada Türk ve Müslüman (veya Müslüman olmayan Türk), ırken Türk değil ama dinen Müslüman, ne ırk olarak Türk, ne de dinen Müslüman olmayanların bu ülkeyi ve devleti kendilerinden hissetmeleri, dolayısıyla benimsemeleri sağlanabilir. Böylece bir dönem baskın şekilde uygulanan nüfusu homojenleştirme politikasındaki çıkmazlarından kurtulabiliriz. Çünkü Türkiyelilik, Osmanlı millet sisteminin Müslim ve gayrimüslim unsurlar, yani heterojenlik üzerine kurulmuş olmasından hareketle geliştirilmiştir ve bu anlamda Anadolu'da yaşayan bütün insanları içeren bir üst kimlik olarak kabul görebilir.

Bu bağlamda, Atatürk'ün "Ne Mutlu Türküm Diyene" sözü ile "Türkiye Cumhuriyeti Kuran Türkiye Halkıdır" sözünü bir arada düşündüğümüzde, etnik anlamda bir Türklükten ziyade Türkiye Cumhuriyeti'nde yaşayan ve kendini buraya ait hisseden, herkesin yurttaşlık bağıyla vatandaşlık hakkını kazandığını ve bunun da en güzel ifadesinin "Türkiyelilik" olacağını söylemek mümkündür. Çünkü Ahmet Turan Alkan'ın ifadeleriyle söyleyecek olursak, "Türk halkı tabirinden kast olunan Türkiye Devleti sınırlarında yaşayan Türkiyelilerdir. Türk tabiri, milletlerarası camiada bizim halkımızın "kod adı"dır. Bu sıfatın etnik tahlili gerekirse, Afyonlu Arnavut'tan Cizreli Kürt'e, Kayserili Türk'ten Mardinli Arap'a, Bursa'da yaşayan Boşnak'tan Uzunyaylalı Çerkes'e, Borçkalı Gürcü'den Balatlı Yahudi'ye, Trakyalı Çingene'den Fenerli Rum'a kadar bütün Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları aynı kod içinde mütalaa edilmelidir. Bu teknik zaruret, tek tek içimizdeki Kürtlerin, Boşnakların, Çeçenlerin, Arnavutların etnik orijinini ve kültürel farklılıklarını yok saymak anlamına gelmiyor." (M.Uyanık, Bir Üst Kimlik Tasarımı olarak Türkiyelilik, Zaman. 04.09.2003) Bu kavramsallaştırmanın teorik temelleri, Anadolu coğrafyasını ve kültürünü merkeze alarak insanlığın evrensel felsefi birikimi ışığında okumalar yapmaya çalışan Ali Fuad Başgil, Hilmi Ziya Ülken, Erol Güngör, Mümtaz Turhan, Peyami Safa, Remzi Oğuz Arık ve Nureddin Topçu'nun çalışmalarında bulunabilir.

Sonuç olarak, bu kavramsallaştırma, herkesin insan ve vatandaş olması hasebiyle adil ve eşit uygulanan yasalara göre, dinî, felsefi ve kültürel çeşitliliğe saygı duyan liberal, özgürlükçü ve demokratik bir cumhuriyet açısından önemli bir aşamaya geçilmesinin simgesi olabilir.