Parlamenter sistem için sembolik Cumhurbaşkanı

11. Cumhurbaşkanı'nın seçiminde baş gösteren ve demokratik akışı kesintiye uğratma tehlikesi yaşatan son anayasa eksenli kriz, Türkiye'nin yeni bir anayasaya olan gereksinimini su yüzüne çıkardı. Gerçi bu ihtiyaç çok zamandır kendini çeşitli vesilelerle belli ediyordu ama palyatif değişikliklerle bu anayasayı adam etmenin imkân dışılığını gösteren son cumhurbaşkanlığı krizi, siyasilere daha demokratik, insan hak ve özgürlüklerini daha fazla güvence altına alan, askeri vesayete geçit vermeyen sivil bir anayasa hazırlamanın ertelenemez bir sorumluluk olduğunu -bedeli ağır olsa da- öğretmiş oldu.

Sivil anayasaya duyulan ihtiyacı tetiklemesi nedeniyle yeni anayasada cumhurbaşkanlığının nasıl düzenleneceği daha bir önem arz eder hale geldi. Yeni bir anayasa konusunda irade gösteren partilerin tamamı tercihlerini -başkanlık veya yarı başkanlıktan değil de- parlamenter sistemden yana kullandılar. Bu durumda cumhurbaşkanlığının statüsünü, yani cumhurbaşkanının a) niteliklerini, b) görev ve yetkilerini, c) seçim yöntemini ve d) görev süresini parlamenter sistemin esaslarına uygun bir biçimde tarif ve tanzim edilmesi icap eder.

a)40 yaşını doldurmak ve yüksek öğrenim yapmış olmak, hem 61 ve 82 anayasalarında, hem de 21 Ekim'de halkoyuna sunulması beklenen anayasa değişikliği paketinde cumhurbaşkanı seçilebilmenin bir şartı olarak öngörülmüştür. 61 Anayasasında sadece TBMM üyelerinin cumhurbaşkanı olmasına izin verilmişken, 82 Anayasasında ve değişiklik paketinde, aynı nitelikleri haiz meclis dışındaki Türk vatandaşlarının da cumhurbaşkanı olabilmesine olanak tanınmıştır. 82 Anayasasına göre, cumhurbaşkanlığına TBMM dışından bir kimsenin aday gösterilebilmesi için, meclis üye tam sayısının beşti birinin (yani 110 milletvekilinin) yazılı teklifine ihtiyaç vardır. Anayasa değişikliği paketi ise bu konuda farklı ölçütler getirir: Buna göre; 1) Cumhurbaşkanlığına, TBMM üyeleri içinden veya Meclis dışından aday gösterilebilmesi 20 milletvekilinin yazılı teklifiyle mümkün olacak, 2) Ayrıca, en son yapılan milletvekili genel seçiminde aldıkları geçerli oyların toplamı yüzde 10'u aşan partiler de ortak cumhurbaşkanı adayı gösterebilecek.

Yeni bir anayasada cumhurbaşkanının nitelikleri düzenlenirken öncelikle yapılması gereken, “yüksek öğrenim yapmış” olma şartını kaldırmak olmalıdır. Tamamen elitist kaygılarla anayasaya konan ve yurttaşların önemlice bir kısmını daha yolun başında cumhurbaşkanlığı adaylık sürecinin dışına iten bu şartı kaldırmak ve cumhurbaşkanlığı makamına, temel eğitimini tamamlamış her vatandaşın aday olabilmesinin önünü açmak gerekir.

Yeni anayasa, cumhurbaşkanlığa aday gösterebilme konusunu da titizlikle düzenlemelidir. Bir kere -şimdi olduğu gibi- TBMM üyeleri başkaca bir şart aranmaksızın aday olabilmeli ve meclis üyelerinin haricinde aday gösterilebilmesi için birtakım ek kıstaslar getirilmelidir. Anayasa değişikliği paketinde yer alan “20 milletvekilinin yazılı teklifi” ve “yüzde10 seçim barajını aşan partilerin aday gösterebilmesi” gibi şartlarda isabet bulunmadığı belirtilmelidir. Zira meclis dışından aday gösterilebilmesi için sadece 20 milletvekilinin yazılı önerisinin aranması, bir aday enflasyonuna yol açar; diğer taraftan barajı aşan partilere bir de cumhurbaşkanlığına aday gösterebilme imkânının tanınması, barajın genel seçimlerde yaratmış olduğu adaletsizliğin cumhurbaşkanlığı seçimlerine de sirayet etmesine sebebiyet verir. O halde ne yapılabilir?

Meclis dışından birinin cumhurbaşkanlığına adaylığı iki yolla mümkün kılınabilir: İlki mevcut anayasada olduğu gibi, TBMM üye tam sayısının beşti birinin yazılı önerisinin aranmasıdır. Böyle nitelikli bir sayı arandığında hem aday enflasyonu engellenmiş, hem de ancak temsil kabiliyeti yüksek kişilerin aday olabilmesinin önü açılmış olur. İkincisi, eğer cumhurbaşkanı halk tarafından seçilecekse, halkın, her düzeyde seçtiği temsilcileri vasıtasıyla, aday belirleme sürecine dâhil edilmesidir. Fransa, bunun iyi bir örneğidir. Fransa'da bir kimsenin cumhurbaşkanlığı adaylığı için “500 seçilmişin imzası” lazımdır. Söz konusu seçilmişler; milletvekilleri, senatörler, belediye başkanları, AP milletvekilleri, vb.dir. Türkiye'de bu tür bir uygulama düşünülebilinir; 500 seçilmişin imzasını toplamak kaydıyla cumhurbaşkanlığına dışardan aday gösterilmesine imkân tanınabilir. Bu uygulamanın suiistimal edilmemesi için de; bir ilin seçilmişlerinden toplanan imza sayısının, toplam imzalarını 1/10'nu geçmemesi ve her seçilmişin ancak bir tek aday için imza verebileceği gibi kayıtlar getirilebilir.

b) 61 Anayasasında cumhurbaşkanı, görev ve yetkileri itibariyle, sembolik bir konumdaydı. 82 Anayasası ise, siyasi iktidarların yetkilerini tırpanlarken, cumhurbaşkanını sistem içindeki pozisyonu güçlendirdi. Bülent Tanör'ün, “anayasanın en zayıf ve anti-demokratik noktası” olarak tanımladığı bugünkü kuvvetli cumhurbaşkanlığı statüsü nedeniyle, sistem içinde sürekli olarak krizlerin yaşandı ve böylelikle de demokratik yapısının güç kazanması mümkün olmadı. Bu itibarla yeni anayasanın yaşamsal görevlerinden biri, cumhurbaşkanının görev ve yetkilerini parlamenter sistemin ruhuna uygun hale getirmek olmalıdır; çünkü ancak bu şekilde demokratik kurallar içinde işleyen bir sistemin yaratılması söz konusu olabilir. Bu meyanda cumhurbaşkanının görev ve yetkileri -61'de olduğu gibi- sadece şunlar olmalıdır:

1) Devletin başı olması sıfatıyla, ülkenin ve milletin birliğini temsil etmesi, 2) gerek gördüğü takdirde Bakanlar Kurulu'na başkalık etmesi, 3) yabancı devletlere devletin temsilcilerini göndermesi ve Türkiye'ye gönderilen yabancı devlet temsilcilerini kabul etmesi, 4) uluslar arası antlaşmaları onaylayıp yayınlaması ve 5) hastalık, sakatlık ve yaşlılık nedeniyle belirli kişilerin cezalarını hafifletmesi veya affetmesi. Cumhurbaşkanının yetkilerin bu şekilde sınırlandırılması, bu makamı bir çekişme konusu olmaktan da çıkarır.

c) 61 ve 82 anayasaları cumhurbaşkanının Meclis tarafından seçilmesini öngörürken, Ekim'de oylanacak olan anayasa değişikliği paketinde ise seçiminin halk tarafından yapılması hükmünü getiriyor. Muhtemel ve müstakbel anayasada da, cumhurbaşkanı halkın oyuyla belirlenmelidir; parlamenter rejim açısından bunda bir mahzur söz konusu değildir. Seçim iki turlu olmalıdır. Buna göre; adaylardan biri birinci turda oyların yarısından fazlasını almayı başarırsa cumhurbaşkanı seçimi biter ve söz konusu aday cumhurbaşkanı olur. İlk turda hiçbir adayın bu başarıyı gösterememesi halinde ise, bu turda en fazla oyu alan iki aday ikinci tura çıkar ve ikinci tur oylamada rakibini geçen aday cumhurbaşkanı seçilir.

Bu noktada, yasama, yargı ve yürütmeye ilişkin yetkileri elinden alınmış ve tamamen sembolik bir konuma getirilmiş bir cumhurbaşkanının neden halk tarafından seçildiği sorusu akıllara gelebilir. Buna iki türlü yanıt vermek mümkündür: Birinci olarak, halkın cumhurbaşkanını belirleme sürecine doğrudan müdahil olmasının, demokrasiyi güçlendiren işlev taşıdığının altını çizmek gerekir. Sembolik de olsa önem arz eden bir makama gelecek kişinin belirlenmesine aktif katılım, vatandaşların kamusal ilgilerinin artmasını, siyasal meselelerde daha aktif tutum almalarını sağlar ve böylelikle temsili demokrasiye katılımcı bir boyut katar.

İkinci olarak, cumhurbaşkanı halkoyuyla belirlendiği takdirde, rejimin her cumhurbaşkanlığı seçimi öncesinde bir bunalıma girmesi önlenmiş olacaktır. Cumhuriyet tarihindeki cumhurbaşkanlığı seçimlerinin neredeyse tümü, partiler arasında ciddi çatışmaları ve Meclis'te uzlaşma adı altında dayatmaları beraberinde getirdi. Gerginliği maksimum düzeye çıkaran ve yurdu bir kaos ikliminin hâkimiyeti altına sokan bu seçimler, her defasında demokrasi için ciddi bir tehdit oluşturdu. Bu türden tehditleri bertaraf etmenin ve ülkeyi anti-demokratik badirelerden sakınmanın en makul yolu, halka gitmektir. Cumhurbaşkanını halka seçtirmek; hem cumhurbaşkanlığı seçimlerini Meclis'te bir kavga konusu olmaktan çıkarır, hem de seçilen cumhurbaşkanına büyük bir demokratik meşruiyet sağlar.

d) 61 ve 82 Anayasalarında cumhurbaşkanının görev süresi 7 yıl olarak tayin edilmiş ve bir kimsenin sadece bir kez cumhurbaşkanlığı yapabileceği belirtilmiştir. Anayasa değişikliği paketinde ise cumhurbaşkanının görev süresi 5 yıla indirilmiş ve bir kimsenin en fazla iki defa (5 artı 5) cumhurbaşkanı seçilebileceği hükmüne yer verilmiştir.

Değişimin hızına ayak uydurmanın her geçen gün zorlaştığı bir zaman diliminde 7 yıl uzun bir süredir; bu nedenle yeni anayasada cumhurbaşkanının görev süresini -pakette olduğu gibi- 5 yılla sınırlamak daha doğru olacaktır. Fakat bir kimsenin en fazla iki kez cumhurbaşkanı seçilebileceği hükmü üzerinde biraz daha düşünmek gerekir. Fransa'da cumhurbaşkanına ve ABD'de başkana, iki dönem seçilebilme imkânı tanınmasının bir mantığı vardır. Zira bunlar icracı makamlardır, buralara seçilenler belli bir siyasi programı gerçekleştirmeyi hedefleyen kişilerdir. Cumhurbaşkanının veya başkanın, başladıkları siyasi programı bitirmeleri ve -eğer sağlamışlarsa- istikrarı devam ettirmeleri için, bir dönem daha göreve devam etmeleri kabul edilebilir. Oysa bütünüyle simgesel bir makama dönüşecek olan bir cumhurbaşkanlığında bir kimsenin iki dönem görev yapmasının bir faydası yoktur. Bu makamın icrai bir niteliği bulunmayacağından, bu makamda oturan kişinin sürdürmesi veya tamamlaması gereken bir siyasi programı söz konusu olmayacaktır. Keza -yine bu nedenden dolayı- bu kişinin görevden ayrılmasının veya devam etmesinin ekonomik veya siyasi istikrara menfi bir tesirinden de söz edilemeyecektir. Dolayısıyla cumhurbaşkanlığının bir dönem ile sınırlandırılmasında yarar vardır.

Özetlenmeye çalışılan çerçeve içinde yetkilerinden arındırılmış bir cumhurbaşkanlığı düzenlemesinin başlıca iki faydası olur: Bir taraftan cumhurbaşkanlığı makamı siyasi kavga ve çıkarların bahanesi olmaktan kurtarılır, diğer taraftan da siyasal iktidarın gücünü tahkim edilmiş olacağından sistem üzerindeki (askeri-sivil) bürokratik vesayetin kırılmasını sağlanır. Bu itibarla denilebilir ki; cumhurbaşkanlığının parlamenter sistemin gerektirdiği biçimde sembolik bir statüye kavuşturulması, müstakbel anayasaya sivil ve demokratik vasfını kazandıracak en önemli unsurlardan biridir.

* Ankara Üniversitesi Öğretim Üyesi