Rusya ve Türkiye'nin 'enerji'k atakları

Son dönemde Avrasya bölgesinde enerji alanında hızlı gelişmeler yaşanmaktadır. Bu gelişmeler Avrasya coğrafyasının önemli iki oyuncusu olan Türkiye ile Rusya'yı da yakından ilgilendirmektedir. Rusya bir taraftan başta doğalgaz olmak üzere enerji alanında sadece Avrasya coğrafyasında değil, bütün dünyada hegemonya kurmak için çeşitli projeler ortaya atarken, diğer taraftan da özellikle Ukrayna ve Beyaz Rusya ile sorun yaşadıktan sonra transit yollarını çeşitlendirmeye çalışmaktadır. Bu bağlamda Rusya son bir yıl içerisinde Rusya ile Almanya'yı Baltık Denizi'nin altından bağlayacak Kuzey Boru Hattı, Bulgaristan ve Yunanistan'dan geçecek Güney Akım ve Burgaz-Dedeağaç Boru Hattı gibi projeler ortaya attı. Rusya, bir taraftan Avrupa ve Asya ülkelerini enerji alanında kendisine bağımlı hale getirirken, diğer taraftan da Orta Asya ülkelerindeki enerji kaynaklarının Rusya üzerinden dünyaya pazarlanması yönünde de büyük başarılar elde etmiştir.

Rusya'nın son dönemde ortaya attığı projelerin neredeyse hepsi, Türkiye'de “Türkiye karşıtı” projeler şeklinde değerlendirildi ve “Türkiye yine by-pass edildi” şeklinde yorumlandı. Halbuki Ruslar, Türkiye ile aynen ticaret, turizm ve diğer alanlarda olduğu gibi enerji alanında da işbirliğine hazırdılar. Ancak bir taraftan Türkiye'nin Rusya'ya doğal gaz konusunda yüzde 65 oranında bağımlı olması ve bu bağımlılığın tepkilere yol açması, diğer taraftan ise AB ve ABD'nin Türkiye'ye Rusya ile işbirliği yapmaması yönünde baskı uygulamaları ve enerji alanında verilen Soğuk Savaş'ta “Batı cephesinde yer almasını” istemeleri, Türkiye'yi Rusya ile işbirliği yapmaktan vazgeçirmiştir.

Türkiye'nin de son aylarda enerji alanında atağa geçtiğini söylemek mümkündür. Türkiye bir taraftan İran ile İran ve Türkmen gazının Avrupa'ya ihracatı konusunda bir ön mutabakata varırken, diğer taraftan da Azerbaycan ve Irak ile işbirliğini öngören görüşmeler gerçekleşmiştir. Nitekim, Azerbaycan ile varılan ön mutabakat da hayata geçirildiği takdirde Azerbaycan gazı da Türkiye ve Yunanistan üzerinden Avrupa'ya ihraç edilecektir. İran, Türkmenistan ve Azerbaycan gazının Türkiye üzerinden Avrupa'ya ihraç edilmeye başladığı takdirde, gerçekten de Türkiye “enerji koridoru” olma yönünde büyük bir adım atmış olacaktır. Bu bağlamda enerji kaynaklarına sahip ülkelerden ziyade Türkiye, Rusya'nın enerji oyunlarını kısmen de olsa bozacaktır.

Türkiye ile Rusya'nın enerji alanında karşı karşı kalacağı bir başka konu ise Irak petrolüdür. İşin ilginç tarafı, Moskova ile Ankara aynı günlerde farklı Irak yetkililerini ağırlayarak, enerji alanında işbirliği olanaklarını konuşmuşlardır. Moskova, Irak'daki petrol kuyularının işletilmesinde Lukoyl, Rosneft, Zarubejneft ve Neftegazeksport gibi Rus şirketlerinin yer almasını talep etmekte, bunun karşılığında da Irak'ın Rusya'ya olan 10 milyar dolarlık borcunun tamamen veya kısmen silinmesini teklif etmektedir. Şimdi ise Ruslar, yeniden Irak'a “dönmek” istemektedirler.

Diğer taraftan Ankara'da Türk ve Irak yet-kililerinin yaptığı görüşmelerde de önemli kararlar alındı. En başta Türk tarafı, Kerkük-Yumurtalık petrol boru hattının tam kapasiteli olarak çalışmasını talep etti. Ayrıca TPAO'nun Irak'taki enerji ihalelerine davet edilmesi kararı alındı. Yine Irak petrol ve doğalgazının Türkiye üzerinden Avrupa'ya açılması konusunda da görüş birliğine varıldı. Böylece Avrasya coğrafyasında olduğu gibi, Orta Doğu'da da Rusya ile Türkiye'nin enerji alanındaki çıkarlarının çatıştığını söylemek mümkündür. Bununla birlikte yine de bu alanda iki ülke arasında ciddi rekabet olduğunu söylersek, abartmış oluruz. Türkiye'nin enerji alanında Rusya'ya karşı koyabilmesi için, en az Rusya kadar kendi enerji kaynaklarına sahip olması gerekmektedir.

Diğer taraftan her ne kadar Türkiye üzerinden Avrupa'ya ihraç edilecek gaz sayesinde AB'nin Rusya'ya bağımlılığı azalsa da, bu azalma büyük ölçüde olmayacaktır. Zira bir taraftan AB'nin enerji ihtiyaçları her geçen gün artmakta, diğer taraftan da Rusya yeni projeleri hayata geçirmeye çalışmaktadır. Türkiye'nin son aylarda enerji konusunda attığı adımlar, hiç şüphesiz özellikle Rusya ile enerji konularında yapacağı pazarlıklarda elini güçlendirecektir. Ancak her ne kadar Türkiye'ye enerji koridoru misyonu daha çok AB ve ABD tarafından yüklenmiş olsa da, bu güçler günümüzde Türkiye'ye bu misyonu hakkıyla üstlenmesi konusunda yardımcı olmamaktadırlar. Hatta, Türkiye ve AB'nin Rusya'ya olan bağımlılıklarını azaltmasını isteyen ABD, Rusya'nın devre dışı bırakıldığı ve İran ile Türkmen gazının Avrupa'ya ihraç edilmesini öngördüğü anlaşmaya İran'dan dolayı karşı çıkmaktadır.

Rusya ve Türkiye'nin enerji alandaki politikalarının birbirinden farklı olması, bu iki ülke arasındaki ilişkileri olumsuz etkilemeyeceğini düşünüyor ve temenni ediyoruz. Zira, son dönemde gelişen ilişkiler, uzun bir dönemin ve sürecin neticesidir. Yine, Rusya ile Türkiye'nin aynen siyasi anlamda olduğu gibi, enerji alanında da özellikle Orta Doğu'daki kaynaklar için rekabetten ziyade işbirliği içerisinde olsalardı, hiç şüphesiz bu husus gerek ikili ilişkilere, gerekse de bölgede istikrarın sağlanmasına önemli katkı yapabilirdi.

* ASAM Rusya Ukrayna Uzmanı