Statüko ve değişim arasında Cumhurbaşkanlığı seçimleri

İki defa Cumhurbaşkanlığına aday gösterilen Abdullah Gül ve Cumhurbaşkanlığı makamı üzerinden yaşanan gerilim, bir çok simge ya da fenomen üzerinden yapılagelse de nihayetinde “değişim” ile “statüko” güçlerinin tarihsel yüzleşmesinin yeni bir görünümüdür. Burada değişimin nesnesi toplumdur. Statükonun nesnesi ise toplumsal değişmeye direnen oligarşik güçlerdir. Yıllar önce bir gazeteye verdiği mülakatta Şerif Mardin, “AK Parti'nin iktidarda olması Kemalizmin başarısı sayılmalıdır” (Vatan, 30.09.2003) biçiminde bir ifade kullanmıştır. Bu ifade, aslına bakılırsa Türkiye'de farklı kimliklere dayalı toplum kesimlerinin Cumhuriyet'in başından itibaren yürürlüğe konulan modernleşme boyunca yaşadığı derin sosyolojik dinamiğin yapı çözümünü vermektedir.

İlk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ten Abdullah Gül'e kadar uzanan Cumhurbaşkanlıkları göz önüne getirildiğinde, değişim ve statükoya kaynaklık eden meşruiyet biçimlerinin dayandığı temelin anlaşılması olasıdır. Şöyle ki, dönemin zor şartlarında Ulusal Kurtuluş Mücadelesi veren toplum kesimlerinin büyük “uzlaşı”sı ile Türkiye Cumhuriyeti'ni kuran iradenin başı olan Atatürk, hem karizmatik hem de hukuki/toplumsal meşruiyete dayalı ilk cumhurbaşkanı olup, toplumsal ve siyasal gücü arkasına alarak, devrimlere dayalı “değişimin” cumhurbaşkanı olmayı başarmıştır. Ancak ne var ki, başlattığı devrim niteliğindeki “değişimi”, denemeler yapmasına rağmen, demokratik derinliğe kavuşturmaya ömrü kifayet etmemiş ve yaşama erken veda etmiştir. Ardından gelen İsmet İnönü, her ne kadar Milli Mücadele'nin önemli kahramanlarından birisi olsa da, meşruiyetini halktan değil, devletin önceliklerinin kesbettiği yerleşik siyasal yapıdan aldığı için, sadece el değiştiren ikinci cumhurbaşkanı olabilmiştir. İnönü'ye çok partili siyasal yaşama geçişin baş aktörü rolü verilerek, “değişimin” cumhurbaşkanı rolü verilebilirse de, “biçimsel demokrasi”ye geçiş, İnönü'nün bir mahareti olmaktan ziyade, içte, savaş koşullarının yarattığı “jandarma dipçiği ve vergi tahsildarı”nın baskısından hoşnutsuzluk duyan toplum kesimlerinin çağıldayan toplumsal değişimi ve dışta, dünya-sistemine kendisini ayarlayan “demokrasi cephesinin” zorlaması ile gerçekleştirilmiştir.

1950'de “yeter söz milletindir” sloganı ve elitist/otoriter CHP karşıtlığı zemininde yükselen toplumsal kesimler nezdinde meşruiyet kazanarak iktidara gelen DP'nin Köşk'e çıkarttığı 3. Cumhurbaşkanı ise Celal Bayar'dır. 1954 seçimlerinde de iktidara gelen DP'nin adayı olarak, 1960 ihtilalinde devrilinceye kadar “makam”da kalan Bayar, “değişim” ile el değiştiren “makam” konumları arasında gidip gelmiştir. Menderes ve DP üzerinden, özellikle 1955'ten sonra uyguladığı otoriteryen ve partizan politika anlayışı, Bayar'ın “sivilliği”ne yakışmadığı gibi, meşruiyeti “siyasal merkez”e endeksleyen otoriter CHP geçmişine bakılarak daha iyi anlaşılabilir. Bu haliyle Bayar, “değişimin” cumhurbaşkanı olabilecekken, meşruiyeti kendi kökeninde yatan oligarşik güçlerin dolayımından geçtiği için sadece “makam”ın el değiştirdiği bir cumhurbaşkanı olmaktan kurtulamamıştır.

1960 ihtilalinin bir ürünü olarak Köşk'e çıkan 4. Cumhurbaşkanı, Cemal Gürsel, Kemalist öncüllerinden saptığı varsayımıyla rejimi raylarına oturtmaya çalışmıştır. 60 sonrası geliştiği söylenebilecek ikinci Cumhuriyet'in Atatürkçülük felsefesinden gittikçe uzaklaşan oligarşik Kemalizm anlayışının bir numaralı uygulayıcısı olan asker kökenli Cumhurbaşkanı Gürsel, “değişimin” cumhurbaşkanı olmayı bir kenara bırakın, varolan yerleşik “makam”ın kendi eliyle el değiştirdiği cumhurbaşkanı olmaktan da uzak bir profil çizmiş ve Atatürk'ün kurduğu Cumhuriyet'in modernleşmenin itkisiyle demosa açılan kanallarını hepten tüketmiştir.

Zaten bu durum, kendisinden sonra gelen ve yine kendisi gibi asker olan dönemin Genelkurmay Başkanı olan Cevdet Sunay'ın 5. Cumhurbaşkanı olarak, ikinci Cumhuriyet'in “siyasal merkez”e dayalı aktörlerinin marifetiyle işbaşına getirilmesinden anlaşılmaktadır. Öyle ki, bu süreçle birliktedir ki, tavrını “siyasal merkez”den yana koymayan ve meşruiyetini devletten almayan siyasal aktörlerin cumhurbaşkanlığı makamına getirilmesi gittikçe güçleşecek ve buna yeltenenler “rejim bunalıma girer” kaygısı ile belirli mekanizmalar ya da gerekirse “silah” zoru ile uzaklaştırılacaktır.

Bu itibarla Gürsel ve Sunay ile ardından gelen 6. Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk de, meşruiyetini “toplumsal merkez”den almayan siyasal aktörlerin ve toplum kesimleri arasında “anarşi”ye varan büyük toplumsal ve siyasal karmaşa ortamında, 60'da rotasından iyice çıkartılan ve farklı öncüllere dayalı olarak temeli atılan yeni “siyasal merkez”in “makam” değiştiren elleri olarak devreye sürülmüştür. 1971 askeri muhtırası, temeli 1960'ta atılan rejimi tekrar rayına oturtmuş olmasına rağmen, özellikle 1970'lerin sonlarında iç savaşa kadar uzanan sağ-sol çatışmasının yarattığı toplumsal hoşnutsuzluk, beraberinde 1980 askeri ihtilalini getirdiği gibi, yine, dönemin Genelkurmay Başkanı olan Kenan Evren'in 7. Cumhurbaşkanı olarak Köşk'e çıkışına zemin hazırlamıştır. Bu itibarla Evren'i de, “değişimin” cumhurbaşkanı olmaktan ziyade, “siyasal merkez”in yeni koşullarda ürettiği “makam”ın onun eliyle güçlendirildiği bir figür olarak görmek gereklidir. Zaten Evren'in, ihtilalin ürünü olan 1982 Anayasası'na bir hüküm ekleterek, korku içinde olan toplum kesimlerinin “siyasal merkezi” onayladığı bir durumsallık yaratması, “makamı” güç ile ele aldığının karinesi sayılmalıdır.

Türk modernleşmesinin 1980'li yıllarda aldığı biçim, post-modern küreselliğin de etkisiyle tüm toplum kesimlerinde büyük dönüşüm meydana getirmiş ve buna 1980 askeri ihtilalinin ürünü olan gelişmelerin değişen toplum kesimlerinde yarattığı hoşnutsuzluk da eklenince, toplumun değişik eğilimlerini (liberal, İslamcı, sol ve milliyetçi) bünyesinde barındıran ANAP, askerlerin iradesinin tersine, siyasetin merkezine oturmuş ve toplumsal değişmeyi iyi okuyan Turgut Özal, başbakan olduğu 1980'li yılların sonunda (1989), oligarşik güçlerin büyük muhalefeti ve engellemelerine karşın 8. Cumhurbaşkanı olmuştur. Özal, modernleşmenin toplum kesimlerinde yarattığı dünyaya açık değişimin farkında olan ve toplumun kendisini “sivil”, “dindar”, ve “demokrat” diye nitelediği Cumhurbaşkanı olarak, “siyasal merkezi” dönüştürecek toplumsal “değişimi” öncelemişse de, bir taraftan rejimi korumak ve kollamaktan sorumlu siyasal aktörler ve onların siyasal uzantıları ve bir taraftan da “güc”ün medyası tarafından “iş” yapamaz hale getirilmiş ve zaten “değişimi” gerçekleştirmeye, aynen Atatürk de olduğu gibi, ömrü kifayet etmemiş ve o da siyasete erken veda etmiştir.

Özal'ın ardından, Sülayman Demirel, başbakan olduğu 1993 yılında 9. Cumhurbaşkanı olarak Köşk'e çıkmıştır. Demirel'in cumhurbaşkanlığına çıkmasına, ne oligarşik güçlerin ne de “güc”ün medyasının hissedilir bir muhalefet göstermemesi, aksine onaylamaları, Demirel'in 1965'te başlayan siyasal macerasında altı kez gidip yedi kez gelmesinin sırrını ortaya çıkarmış ve aynen Demirel de Bayar gibi “değişim” ile “statükocu makam” arasında gidip gelmiştir. Ancak Demirel'in özellikle 28 Şubat post-modern darbe sürecinde cumhurbaşkanı olarak oynadığı rol ve her ne kadar darbeye ön ayak olmamış olduğu söylenebilirse de, askerin siyasete müdahalesine engel olmaması ve “toplumsal merkez”i hiçe sayan atamaları göz önüne getirildiğinde, Bayar'dan daha fazla “siyasal merkez”den meşruiyet devşiren, bir figür olarak değerlendirilmesi abartılı olmasa gerektir.

28 Şubat post-modern darbesiyle istifa ettirilen Erbakan hükümetinden sonra darbenin ürünü olarak kurulan ya da kurdurulan ANASOL-M koalisyonu ve parlamentoda bulunan diğer partilerin ortak oyuyla, Anayasa Mahkemesi'nin açılışında yaptığı “sözde” demokratik konuşmayla (sözde olduğu yedi yıllık icraatı ile perçinlenmiştir) bir anda yıldızı parlayan Ahmet Necdet Sezer, Köşk'e çıkmıştır. Aslına bakılırsa Sezer, Sunay ve Korutürk'ün seçilmelerine benzer bir biçimde, darbenin ürünü olan koşulların yarattığı kaotik duruma ve cumhurbaşkanının kim olacağı konusunda yaşanan tartışmalara son verebilmek amacıyla “ara formül” olarak keşfedilmiştir. Sezer, yedi yıllık icraatına bakıldığında, Cumhuriyet tarihinin maalesef tarafsızlığını en fazla yitirmiş ve “rejim ağır tehdit altında” diyerek laiklik vurgusunu en fazla yapan cumhurbaşkanı olmuştur. Artan post-modern çoğulluğun ve küresel bilinçlenmenin farklı toplumsal kimliklerde yarattığı “normalleşme” isteği ve 28 Şubat'ın ürünü olan ekonomik ve siyasal darboğazın toplum kesimlerinde yarattığı derin hayal kırıklığı ve hoşnutsuzluk, ayrıca merkez sağ ve merkez sol siyasal anlayışların “siyasal merkez”e dayalı politikalarının iflas etmesi gibi bir dizi etken, kitlelerin, kendisini “toplumsal merkez”in partisi olarak ilan eden ve farklı eğilimleri içinde barındıran AK Parti'ye kaymasına neden olmuştur. Bu durum karşısında rejimin koruyuculuğuna soyunan Sezer'in “özde” demokrat olmadığı, hatta rejimi korumak adına 27 Nisan e-muhtırası gibi etkinliklerle askerin hassasiyetlerine aşırı duyarlı olduğu ortaya çıkmıştır. Özellikle AK Parti iktidarına karşı keskin bir siyasal parti liderliğine “soyunan” ve siyasal içerikli atamalar yapan Sezer, toplumsal “değişimin dili”ni anlamak şöyle dursun, “toplumsal merkez”in meşruiyetini kabul etmeyen ve gücünü statükodan alan “makam”ın, onun elinde daha da bir pekiştirildiği cumhurbaşkanı portresi çizmiştir.

Son olarak AK Parti'nin ikinci adamı olarak bilinen Gül, anti-demokratik yollarla önü kesilmişse de, partisinin 22 Temmuz seçimlerinde toplumun hemem hemen her kesiminden oy almasında büyük rol oynamış bir siyasal lider olarak, her türden gerilim ve “güc”e dayalı sahte “uzlaşı” entrikaları arasında ikinci kez cumhurbaşkanlığına aday olmuştur. Mardin'in cümlesinden ilham alarak, Gül'ün 11. Cumhurbaşkanı olması, Türk modernleşmesinin derinliklerinde yatan sosyolojik dinamiğin başarısı sayılmalıdır fikri ileri sürülebilirse de, bu fikrin ete kemiğe bürünüp bürünemeyeceği, ancak Abdullah Gül'ün 22 Temmuz seçimleriyle arkasına aldığı “toplumsal merkezi”, oligarşik “siyasal merkez” değirmeninde öğütüp öğütmeyeceği, post-modern küreselliğin yarattığı farklı kimlikleri barış içinde bir arada yaşatma iradesi gösterip gösteremeyeceği ve meşruiyetini halka endekleyip endeskleyemeceği, kısaca “değişimin” cumhurbaşkanı mı olacağı yoksa “makam” üzerinden oligarşinin kendisini beslediği bir düzeneğin el değiştiren “figür”ü mü olacağı gerçeklik kazandığında açıklığa kavuşabilecektir.

* Kafkas Üniversitesi Öğretim Üyesi