Türk siyasetinde Erdal İnönü

Çağdaş Türk Politikası'na 12 Eylül sonrası sancılı demokrasiye geçiş yıllarında bir politik aktör olarak dahil edilen sayın İnönü dün aramızdan ayrıldı. 80'lerden 90'lara genelde Türk politikası, özelde Türk sosyal demokrasisinin yaşadığı tıkanmalar ve istikrarsızlıklarda İnönü ismi daima bir araya getirici, uzlaştırıcı kimlikle anıldı. Askeri darbenin toplumda siyasetsiz siyaseti hakim kılmaya çalıştığı geçiş sürecinde, kendisinin üstlenmiş olduğu rol, aynı süreçteki politik duruşu, çizgisi özellikle Türkiye'de sosyal demokrat hareketi ve parti örgütlenmesini sadece kendileriyle anlamlı gören yıllanmış aktörler için öğretici derslerle de dolu.

İnönü'nün kendisi tarafından biçilen politik kariyerinin sınırları, politikacılığı bir kariyer mesleğine indirgemiş çoğunun aksine, bir demokrasi restorasyonu misyonerliğiyle başlayıp, sürmüş ve bizatihi kendisi tarafından zamanı geldiğinde sonlandırılmıştır. SODEP'in kurucu genel başkanı yapılırken de, SHP'nin ilk olağanüstü kurultayında Genel Başkan seçilirken de vermeye çalıştığı mesaj; babası İsmet İnönü'den devralınan ve geçmişin siyasal elitlerinin içselleştirdiği “toplum için adanmışlık” üzerine kuruluydu. Sayın İnönü politik kariyerinde hırslarından arınmış insani niteliklerle politikayı hep bir takım oyunu olarak tasavvur etmiş, fakat hiçbir zaman “takım tutar gibi politika” yanlısı bir portre de çizmemiştir. İnönü'nün politikaya davet edildiği 80'lerdeki demokrasiye geçiş döneminde SODEP-SHP içinde genel başkan olarak üstlendiği rol, militarize edilmiş Türk politikasını sivil ve demokratik bir öze kavuşturmaktı. Bunun için, MGK bildirilerine ve sıkıyönetim kanununa aykırı davranmanın yaptırımlarını göze alan bir aktör olarak üzerine düşen görevleri yılmadan yerine getirmeye çalışmıştır. Demokrasinin restorasyonu sürecinde seçilmiş bir politikacı olarak, İnönü'nün demokrasi tahayyülü, 90'larda hükümet ortağı olduğu “Bir Bilen” gibi pembe karakollar vaat eden popülist bir indirgemeciliğe dayanmamış, aksine belki de fizik bilimci olmanın kattığı bir realizmle bütünleşmiştir. Politikada realist İnönü kimliği reel politikada halkına hep verilebilecek kadar olanı vaat etmekle sınırlı kalmıştır. Bu anlamda çok partili Türk siyasetinin ebedi hastalığı popülizmden uzak bir elit olarak İnönü politikada etik çıtanın yükselmesine de öncülük etmiştir.

Sayın İnönü'nün aktif politik yaşamı, Türkiye'de sosyal demokrat hareketin kendi içinde yaşadığı çalkantılar, kırılmalar ve hesaplaşmalarla birlikte anılacaktır. 12 Eylül öncesi gerek bireysel-hizip temelli, gerekse ideolojik hesaplaşmalarını sonlandıramadan gelen 12 Eylül darbesi, merkez solun kendini ancak 80'lerin ikinci yarısından itibaren tartışıp, sorgulamasına ya da tartışamadan parçalanıp, ufalanmasına zemin hazırlamıştır. İnönü bu süreçte elde ettiği genel başkanlık mevkisi üzerinden kişisel makam hırslarını tatmin etmeye odaklı bir aktör olarak toplumun zihninde yer edinmemiştir. Görevi; kişilik özelliğiyle bütünleşik biçimde Türk merkez solunun toplumsal tabanını genişletmeye yönelik, müzakereci sol siyasal söylem ve pratiği hakim kılmaktı. Maalesef o dönemde İnönü'yü anlayabilenlerden çok, anlamayanlar sosyal demokrat kanatta aktif politikayla uğraşıyorlardı. İnönü ebedi istirahatgahına uğurlandığında, İnönü'yü anlayanlar yine politikanın dışında, anlamayanlar halen aktif politikada sıfır noktasına gerileseler de tutunmaya çalışacaklar. İnönü'nün sosyal demokrat çizgiyi çağdaşlarına benzeştirme mücadelesinden başarıyla çıktığını söylemek güç olsa da, bu kanada İnönü tipi siyaset anlayışı damgasını vurmuş, bu damga kitlesel anlamda da geniş toplum kesimlerinden destek görmüştür. Sağ ve solun anlam değişlikliğini uğradığı, kimi referanslarının köklü değişime uğradığı bir konjonktürde İnönü'lü yıllar sosyal demokrat kanadın bozguna uğradığı yıllar olarak tanımlanamaz. İnönü'süz yıllar ise salt seçim sonuçları veri alındığında dahi, sosyal demokrat tabanın sayısal anlamda nereden nereye sürüklenmiş olduğunun örnekleriyle doludur.

Sayın Erdal İnönü'nün sosyal demokrasi tahayyülü bugünün CHP'sinin yaptığı gibi devleti ve çıkarlarını merkez alan otoriter, dışlayıcı değil, toplumun tüm kesimleriyle asgari değerler üzerinde müzakere ve mutabakatı kapsayıcı sosyal demokrat siyaseti öngörüyordu. Bu nedenledir ki 91 seçimlerinin ardından 12 Eylül öncesinin kamplaşan AP ve CHP politik çizgisi DYP-SHP koalisyonunda bir araya gelebilmiştir. Koalisyon hükümeti yerleşik devlet merkezli 12 Eylül otoriteryanizmini sivil ve demokratik bir aşamaya taşımayı şiar edinmişse de, değişim ve yenilenme taleplerinin statüko tarafından teslim alınması nedeniyle, bu yıllar Türk politikasında kayıp yıllar olarak anılmaktadır. İnönü bu süreçte demokrasi taraftarı aktif politikadaki dostlarıyla birlikte tercihini değişim yönünde koysa da, bunda kendisi dışındaki etkenler dolayısıyla tam anlamıyla başarılı olduğu söylenemez. Bu nedenledir ki o yıllardan bugüne İnönü'nün genelde Türk politikası, özelde Türk sosyal demokrasisine katkıları olarak anılacak değerler arasında, insanlık halleri konusunda verdiği dersler zihinlerde daha kalıcı olacaktır.

Erdal İnönü, Türk kamuoyunda yüzündeki dostluk ve her kesimle birlikte yaşamaya hazır insan ifadeleriyle unutulmayacak. Siyasete dair öğrettikleri insani incelikler kadar, insanın siyasal olanın dışında da var olduğunu hatırlatan fotoğraf kareleriyle her daim anılacak bir hümanisti uğurluyoruz aramızdan. Yakın geçmişte İsmail Cem, Aydın Güven Gürkan gibi sayın İnönü'nün insanlık hallerine yakın politik aktörleri de sonsuz yolculuklarına uğurlamıştık. Genelde Türk siyaseti ve özelde sosyal demokrasisi için yokluğu fazlasıyla hissedilecek bu kayıpların ardından, bugün sosyal demokrat kanadı parselleyenler onları anlamaya çalışarak, sağlıklarında vermedikleri değerleri bugünlerde verebilirlerse eğer, toplumla kopardıkları bağı daha kolay inşa edebilirler.

* Doç. Dr. Ege Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim üyesi