Türkiye gerçek ufuklarına açılıyor

Avrupa Birliği ile Türkiye'nin ilişkilerinin üzerinde, 1978 yılından bu yana daimi bir soru işareti asılı durur. “Acaba Türkiye, AB ile ilişkileri bozulursa, başka mecralara gider mi?”… Tanzimat'tan bu yana Batı Avrupa sistemini kendi reform hareketine temel almış, Cumhuriyet'in kurulmasından beri de Batı dünyasının hukukuna ve uluslararası tüm sistemine eklemlenmeyi, hiçbir zaman tartışmadığı bir ilke haline getirmiş olan bir toplumun; nedense AB sürecinde her aşamada Batı değerleri manzumesinden kopacağının analizini yapmak nerede ise bir gelenek haline gelmiştir.

Somut verilere dayanmasa bile, bu tür analizler genellikle iç politika malzemesi olmak için yapılır, gerektiği yerlerde de dış politikada sav olarak kullanılırdı. Özellikle, 1990'lı yıllarda “eğer AB bizim siyasetimizi desteklemezse Türkiye aşırı İslamcı hareketlerin eline düşer” propagandasını biz kendimiz yaparak, AB içinde zaten var olan bu menkıbeyi güçlendirdik.

Bütün Cumhuriyeti kurma dönemi zarfında, çok zor ve çok trajik bir ulus/devlet süreci yaşamış olan Türkiye, kendisini toparlaması için muhtemelen gerekli olan o içe kapanma dönemi 1970'lerde bittiği halde, alışkanlıklar nedeniyle bir türlü dışa açılmasını gerçekleştiremediği için, analize edilmesi çok kolay olmayan bir toplum haline geldi. 1994 yılında yaşamış olduğumuz finansal kriz hakkında, çok arasanız dahi bir adet ciddi uluslararası makale bulmanız mümkün olmazdı. Dışa açılmanın bu denli zor geçtiği bir ülke için, AB'ye ve komşularına kendini tanıtmak hiç kolay olmadı. Olmadığı gibi, bir de ayrılıkçı terör ile savaşta, var olan içe kapanma ve hem içerde, hem dışarıda düşman arama eğilimi o kadar güçlendi ki, Türkiye'nin bir hukuk devleti olup olmadığı uluslararası planda tartışılır hale geldi.

Bu dönemeci tamamen aşmamız, temel olarak 1999 yılında AB'ye aday ülke olarak siyaseten tescil edilmemizle başlar. AB içindeki ayırımcılığı biraz da olsun atlattığımızı düşünürken, deprem ve sonrasında gelen finansal kriz felaketleri, Türk seçmeninin müesses bütün partileri ya meclis dışına yollamasıyla, ya da tarihten silmesiyle sonuçlanınca, Türkiye yeni bir sayfa açmak için iyi bir konjonktürde kendini buldu. Bu konjonktür, onyıllar boyunca Türkiye'yi bir “orta doğu” eksenine itmekle itham edilen siyasi bir akımın yeni temsilcisi AK Parti tarafından değerlendirildi. 2002 yılında başlayan dönem, Dışişleri'nin tüm birikimine rağmen, ciddi bir siyasi irade bulamayan arayışların, somut uygulama zeminine taşındığı bir dönem olarak değerlendirilmelidir. İlk kez, Türkiye de, tıpkı AB'nin 1960 ve 70'li yıllarda yaptığı gibi, bir “yumuşak güç” olabileceğinin işaretlerini verdi ve sürekli biçimde bu yönde adımlar attı.

Bugün aklı başında hiç kimse, Türkiye'nin mutasavver bir Asya birliği içinde olabileceğini düşünmüyor. Gene aklı başında herkes, Türkiye'nin yumuşak güç olarak AB sistemini kullanıp, bölgesinde hiçbir zaman AB üyesi olması hedeflenmemiş ülkeleri, bu ciddi entegrasyon hareketinin dinamizmine ortak etmeye çalıştığını görüyor. Bu son saptamamıza en güzel örnek, muhtemelen bu dönem Avrupa Komisyonu'na seçilmeyecek olan Günther Verheugen'den geldi ve kendisi “AB'nin Türkiye'ye ihtiyacı, Türkiye'nin AB'ye ihtiyacından daha fazladır” diyerek son derece polemik ve çarpıcı bir açıklama yaptı.

Bu saptamayı yapan Verheugen'in, Türkiye'yi 1997 Lüksemburg perişanlığından 1999 Helsinki Zirvesi'nde adaylığa taşıyan sürecin mimarı olan kişilerden biri olduğunu hatırlatarak, AB'nin nihayet ciddi biçimde Türkiye'nin bölgesindeki açılımları olması gerektiği gibi algılamaya başladığını söyleyebiliriz.

Gene de, neresinden bakılırsa bakılsın, Lizbon Antlaşması'nın yürürlüğe girmesiyle bile, Avrupa Birliği dış siyaset odaklı karar alabilen bir yapıya kavuşmayacaktır. AB içinde karar alıcılar, Türkiye'nin artan önemini ve yarattığı fazıl daireyi görseler bile, 27 üyenin oturduğu bir masada, ulusal çıkarların üstüne çıkabilecek bir biçimde bunu gündeme almaları çok kolay olmayacaktır. Türkiye'nin yeni açılımlarının meyve vermesi gereklidir ve bunun için gereken en önemli iki unsur, politikalarda ardıcıllık ile zamandır. Açılımlarının arkasında duran bir Türkiye, zaman ile gerek AB'ye gerek uluslararası kamuoyuna, bu inanılmaz performansının değerini kabul ettirecektir.

AB ile ilişkilerde, belki tarihte ilk kez zaman bizim lehimize çalışmaktadır. Kıbrıs Rum Kesimi'nin telaşı da büyük ölçüde bunu, anlamasa dahi hissetmesinden ve uluslararası konjonktürün nasıl hızlı değiştiğini görmesinden kaynaklanmaktadır.