Türkiye'siz bir çözümün imkansız olduğu anlaşıldı

Başbakan Erdoğan'ın tarihi bir misyon yüklenerek İsrail'in kanlı saldırılarını durdurmak üzere adım atan tek uluslararası lider konumunda bulunması, Türkiye'nin Ortadoğu bölgesindeki rolü ve etkisini göstermesi bakımından çok önemlidir. Kuskusuz, Başbakan'ın bu tarihi misyonu üstlenmesınde son dönemde takip ettiği Türk dış politikasının büyük etkisi olmuştur. Başbakan'ın ABD ve Avrupa'nın derin bir sessizliğe büründüğü, İslam ülkelerinin etkisiz kaldığı ve Arap dünyasının çeşitli sebeplerle bölündüğü- hatta husumet girdabına yuvarlandığı bir dönemde insiyatifi ele alabilen tek siyasi lider olması, Türkiye'nin bu coğrafyalar ve medeniyetler arasında sahip olduğu etki ve itibarla çok yakından ilgilidir.

Türkiye, son dönemlerde takip ettiği aktif ve çok yönlü dış politika sayesinde, bir yandan Ortadoğu'da barış, güven ve işbirliği ortamını oluştururken diğer taraftan İsrail, ABD ve AB ile münasebetlerini dengeli bir şekilde devam ettirebilmesini bilmiştir. Başbakan Erdoğan'ın Türkiye'nin de içinde bulunduğu bölgedeki sorunlara sahip çıkarak bunları bölgesel işbirliği anlayışı çerçevesinde çözmek için harekete geçmesi, aslında bize tarihte pek hatırlamadığımız bir siyasi ve bölgesel işbirliği paktını, yani Sadabat Paktı'nı hatırlatmaktadır.

Sadabat Paktı Türkiye'nin önderliğinde Irak, İran ve Afganistan arasında 1937 yılında kurulmuştu. Bu pakt bir taraftan bölgedeki sorunları işbirliği içinde çözmek ve uluslararası ortak bir hareket tarzı geliştirmek amacını güderken; diğer taraftan İngilitere ve Sovyet Rusya gibi devletlerin bölgeye olan etkisini azaltmayı amaçlamaktaydı. İngiliz Dışişleri, Türkiye'nin doğu dünyasında elde ettiği rolü sebebiyle Türkiye'ye 'leader of the Eastern World', yani "Doğu dünyasının lideri" sıfatını yakıştırmıştı. Ayrıca, Türkiye pakt vasıtasıyla bir taraftan Milletler Cemiyeti'nde daimi statü elde etmeye çalışırken; diğer taraftan da Batı ile yürüttüğü ittifak müzakerelerinde elini güçlendirmeyi planlamıştı. Zira bölgesinde aktif olamayan bir devletin uluslararası sahada etkili olması mümkün değildi. Ancak, Filistin meselesi henüz bu dönemde uluslararası bir mesele olmadığı için bölgesel politikalarda pek bir yer almamıştı.

Türkiye, Filistin meselesinin uluslararası bir vaziyete büründüğü 1945'ten sonra, 1948 yılına kadar Arapların tezlerini destekleyen bir çözüm yolunu savunmuştu. 1948 yılında ise, Türkiye; Müslüman dünyası, Batı alemi ve İsrail arasında teşkil ettiği denge nedeniyle Filistin Uzlaştırma Komisyonu'nun üç üyesinden biri olmuştu. Türkiye, Filistin konusunda verdiği destek nedeniyle tüm Arap dünyası tarafından 'defender of Palestine' (Filistin'in müdafii) olarak ilan edilmişti. Yine Arap-İsrail savaşında Mısır, Ürdün ve Irak ordularının yenilmesi üzerine Suriye ve Lübnan Devlet Başkanları Türk Dışişleri Bakanı Necmeddin Sadak'a başvurarak, 'Türkiye'nin tıpkı Osmanlı döneminde olduğu gibi Arapların liderliğini ele almasını istemişlerdi'. Ancak Türkiye'nin Sovyet tehdidine karşı ABD'nin desteğine duyduğu ihtiyaç ve o dönemde en yakın müttefiki İngiltere'nin ABD'nin tehdidi neticesinde İsrail'i tanıması, sonuçta, Ankara'nın 1949 yılında İsral'i tanımasına sebep olmuştu. Bu durum ise II. Dünya Savaşı sonrasında gelişmeye başlayan Türk-Arap ilişkilerine ilk darbeyi vurmuştu.

Demokrat Parti'nin iktidara gelmesi sadece Türkiye için değil İslam dünyası için de yeni bir devrin başlangıcıydı. Bu dönemde Türkiye bir yandan Arap komşularıyla yakın ilişkiler kurmaya çalışırken diğer taraftan da İsrail ile dengeli ve ihtiyatlı bir politika takip etmişti. Türkiye'nin Filistin Uzlaştırma Komisyonu üyeliğinin devam etmesi sebebiyle bu konuda aktif bir tutum takınmış, özellikle bir milyon Filistinli mültecilerin durumlarının iyileştirilmesi konusunda gerek İsrail ve Arap ülkeleri nezdinde, gerekse de BM çerçevesinde yoğun faaliyetlerde bulunmuştu. Zira bu dönemde Türkiye ilk defa BM geçici üyeliğine seçilmeyi başarmıştı. Bundan başka, Demokrat Parti hükümeti Sadabat Paktı'nı örnek alarak 1955 yılında kurulmasına öncülük ettiği Bağdat Paktı'yla, bir taraftan Ortadoğu'da etkinliğini arttırmaya çalışırken; diğer taraftan da Sovyet yayılmasına karşı Arap dünyasına uyarıcılık ve koruyuculuk görevini, her ne kadar amacına ulaşmasa da, üstlenmeye çalışmıştı.

Demokrat Parti'nin bir darbe neticesinde 1960 yılında kapatılmasından sonra Türkiye Ortadoğu'da yakaladığı ivmeyi ve taşıdığı tarihi misyonu 1980'li yılların ortalarına, Başbakan Turgut Özal'ın iktidarına kadar bir daha yakalayamamıştı. Bu dönemlerde Türkiye dışa açılmakta yetersiz kaldığı için daha çok içe dönük ve dışa açılmakta zorlanan statik bir dış politika çizgisi takip etmekle yetinmişti. Ancak Özal ile birlikte Türkiye birçok ilklere imza atmış, dahilde liberalizm ve demokratikleşme gayretlerine girereken; hariçte ise çok boyutlu ve ticaret ağırlıklı bir dış politikayı hedeflemişti.

Özal, tıpkı selefleri Atatürk ve Menderes gibi Türkiye'ye Avrupa ile İslam dünyası arasında bir köprü misyonu biçmiş ve Türkiye'yi bir "merkez ülke", bir 'çekim merkezi olan devlet' olarak inşa etmeyi planlamıştı. Özal'ın 1985 yılında genelde Ortadoğu, özelde de Filistin konusunda insiyatif almak istediği ve bu amaçla Washington'da bazı teşebbüslerde bulunduğu bilinmektedir. Yine, Türkiye, 1988'de bağımsız Filistin devletini ilk tanıyan ülkelerden biri olmuştu. Ancak, Özal'ın Cumhurbaşkanı olmasından sonra geçen süreçte seleflerinin onun politikasını kavrayamamaları, iç politik çekişmeler ve krizlerle geçen bir sürecin ardından Özal vizyonunun tekrar rayına oturtulması, 2002 seçimleri sonucunda iktidara gelen AK Parti hükümetiyle mümkün olacaktı.

Başbakan Erdoğan'ın Filistin konusunda insiyatif alan tek siyasi lider olması, bu misyonun tabii bir sonucudur. Başbakan'ın bu çabalarının Filistin meselesini kısa vadede çözmesi elbette beklenemez. Ancak bu adımların uzun vadede çözüme giden yolda önemli bir kilometre taşı oluşturacağı kuşkusuzdur. Türkiye, tarihi, kültürel ve jeopolitik sebepler nazarından hiç şüphesiz Osmanlı'nın bölgedeki en büyük mirasçısıdır. Bu sebeple de gerek Filistin özelinde gerekse de Ortadoğu genelinde, bölgesel barış ve istikrarın sağlanması için görev, en başta Türkiye'ye düşmektedir. Başbakan Erdoğan'ın çok yönlü, dinamik ve aktif dış politika anlayışı, Türkiye'nin tarihi misyonuna da uygunluk göstemektedir. Sonuç olarak, Türkiye bu tarihi misyonunun gereğine uygun olarak hareket edebildiği ölçüde bölgesel barışa ve istikrara katkıda bulunabilecektir. Ve eğer Filistin'de bir barış ortamı sağlanacaksa bu, Türkiyesiz olamayacaktır. ABD, Batılı devletler ve Araplar arasında elli yıldır devam eden çözümsüzlük süreci Türkiye'ye işaret etmektedir.