Türkiye'yi kendi enerjisi kurtarır

Kış aylarında enerji konusu, siyasî alandaki bütün gelişmeleri geride bırakarak ön plana çıkmaya başarmakta. Her ne kadar bu sene (en azından şimdiye kadar) geçen yıllarla kıyaslandığında büyük sorunlar yaşanmasa ve dünyada en büyük enerji kaynaklara sahip olan Rusya herhangi bir kesintiye gitmese de, enerji konusu yine gündeme damgasını vurmuş bulunmakta. Son günlerde enerji alanındaki en önemli gelişme hiç şüphesiz, Rusya, Kazakistan ve Türkmenistan'ın Prikaspiyskiy (Hazar Yanı) hattının inşası konusunda anlaşma imzalamalarıdır. Her ne kadar taraflar bu konuda birkaç ay önce ön mutabakata varsalar da, kesin anlaşmanın imzalanacağı konusunda bazı kuşkular mevcuttu. Ancak anlaşmanın imzalanması bir taraftan söz konusu kuşkuların yersiz olduğunu, diğer taraftan da ABD ve AB başta olmak üzere Batı'nın enerji alanında Rusya karşısında bir mağlubiyet daha aldığını göstermekte.

Bu anlaşmaya göre, Türkmen gazı, Kazakistan ve Rusya üzerinden Avrupa'ya ihraç edilecek. Bu boru hattının uzunluğu 510 kilometre olup, 360 kilometresi Türkmenistan'dan, 150'si de Kazakistan topraklarından geçecek. Daha sonra bu boru hattı 1967 yılında inşa edilen Orta Asya – Merkez (Rusya) boru hattına bağlanacak. Yaklaşık 1 milyar dolara mal olacak ve inşası 2010 yılında tamamlanacak olan bu boru hattı ile yılda 30 milyar küp gaz ihraç edilmeye planlanmakta.

Vladimir Putin'in Türkmenistan ve Kazakistan'ı kendi tarafına çekmesi, Rusya'nın Orta Asya enerji kaynakları için verilen mücadeleyi şimdilik kazandığını göstermekte. Zira, AB Türkmen gazının Azerbaycan ve Türkiye üzerinden Avrupa'ya (Transhazar Projesi) ulaştırılmasını istiyordu. Ancak Orta Asya ülkeleri Rusya'dan yana karar verdiler. Bunun gerek ekonomik, gerek ise siyasî nedenleri mevcuttur. En başta bu kararın son anda verilen bir karar olmadığını belirtmekte fayda vardır. Rusya her iki Orta Asya ülkesiyle de uzun süreden beri görüşmeler yürütmekteydi. Hazar Yanı projesinin maliyetinin Transhazar projesine göre daha az olması ve bu maliyetin büyük kısmını Rusya'nın üstlenmesi, hiç şüphesiz Orta Asya ülkeleri için projeyi cazibeli kıldı. Diğer taraftan Hazar Denizi'nin statüsünün belli olmaması, Transhazar projesinin hayata geçilmesinde büyük bir engel teşkil etmektedir. Yine Rusya bölgedeki anti-demokratik rejimleri korumaya devam ettiği için, Orta Asya ülkeleri siyasî anlamda da tercihlerini Rusya'dan yana kullandılar. Türkmenistan ve Kazakistan'ın Rusya'nın teklifini kabul etmelerinin bir başka önemli nedeni ise, gerek Türkmenistan'ın gerekse de Kazakistan'ın Rusya'ya sattıkları gazın fiyatını artırmaları ve Rusya'nın bu artışları hiç sorun çıkarmadan kabul etmesidir. Böylece Rusya, müttefiklerinin de çıkarlarını gözettiğini gösterdi. Halbuki, söz konusu ülkelerin fiyat artışına gitmeleri Rusya'dan ziyade Ukrayna'yı etkileyecektir. Zira, Rusya Orta Asya'dan aldığı gazı Ukrayna ve Avrupa ülkelerine ihraç etmekte ve söz konusu fiyat artışını da Ukrayna ve Avrupa'ya ihraç ettiği gazın fiyatına yansıtmaktadır.

Bu projeden bütün tarafların kârlı çıktığını söylemek mümkün. Rusya, enerji alanındaki konumunu daha da güçlendirdi ve bu kozunu daha fazla siyasî alanlarda da kullanmaya çalışacaktır. Rusya artık AB'nin iç enerji pazarında daha fazla yayılmaya çalışacağı gibi, AB'nin Rusya'ya enerji alanında olan bağımlılığı da her geçen gün artacaktır. Hiç şüphesiz Orta Asya ülkeleri de bu anlaşmadan kârlı çıkan taraf oldu. Gerek Türkmenistan, gerek ise Kazakistan, AB'nin önderliğindeki projelerin de tamamen geçerliliğini kaybetmediğini ileri sürmektedirler. Böylece Orta Asya ülkeleri, AB karşısında güçlenmiş ve kendi şartları çerçevesinde hareket etmeye ve bir bağlamda AB'yi yönlendirmeye çalışacaklar. Anlaşma imzalanırken, Vladimir Putin'in Özbekistan devlet başkanı İslam Kerimov ile de telefonla görüşmesi, Orta Asya'da önemli gaz rezervlerine sahip olan Özbekistan'ın da enerji alanında işbirliğini Rusya ile gerçekleştirmek istediğine işaret etmekte. Bütün bunlar Orta Asya kaynaklarının büyük kısmının Avrupa'ya Rusya üzerinden ihraç edileceği ve Rusya'nın Avrupa karşısında daha fazla güçleneceğini göstermekte. Batı açısından en olumsuz netice ise Nabuco Projesinin gerçekleşmesinin şansının azalmasıdır. Özellikle Türkmenistan, bu proje için de yetecek gaz rezervlerine sahip olduğunu ileri sürse de, Türkmenistan'ın bu konuyu daha çok siyasî konularda çıkar elde etmek amacıyla kullandığı düşünülmekte. Orta Asya'da enerji alanında Rusya lehine oluşan bu dengenin kolay kolay değişmeyeceğini tahmin etmek mümkün. Ancak Batı, renkli devrimler sayesinde bölgeyi istikrarsızlaştırarak ve aynı zamanda da "Rusya yanlısı" liderlerden kurtularak, Rusya'nın planlarını alt üst edebilir. Ancak bu yöndeki gelişmelerin, Batı dünyası için de olumsuz sonuçlar yaratacağını söylemek mümkündür.

Avrasya coğrafyasında enerji kaynakları için verilen mücadelede kaybedenler arasına Türkiye'yi de dahil etmek mümkün. Kazakistan'ın daha önce Burgaz-Dedeağaç hattına petrol vermeyi kabul etmesi, Bakü-Tiflis-Ceyhan hattını zayıflatacaktır. Transhazar ve Nabucco projelerinin ertelenmesi de Türkiye için olumsuz bir gelişmedir. Bundan birkaç ay önce ise Rusya, Yunanistan ve Bulgaristan ile Burgaz-Dedeağaç petrol boru hattının inşası konusunda anlaşmaya varmış ve Rusya, böylece Türk Boğazlarını by-pass etmişti.

Bugün Türkiye'de Türkiye'nin "enerji koridoru" olacağı yönünde tartışmalar yapılmaktadır. Ancak Türkiye'ye bu misyonu daha çok Batı'nın verdiğini söylemek mümkündür. Bununla birlikte Rusya'yı devre dışı bırakmak isteyen ve Türkiye'ye "enerji koridoru" hayalleri yaşatan Batı, Türkiye'yi siyasî anlamda dışlamaktadır. Halbuki ancak AB üyesi olan Türkiye, enerji kaynaklarının Batı'ya ulaştırılması konusunda daha başarılı olabilecek ve gerçek bir "enerji koridoru" misyonunu yürütebilecektir.

Peki, Türkiye'nin bundan sonraki süreçte ne gibi adımlar atması gerekmektedir? Buna benzer sorular, Avrasya coğrafyasındaki diğer ülkelerde de sorulmaktadır. Örneğin, Ukrayna'nın enerji oyunlarında Batı'nın yanında değil de Rusya'nın yanında yer alması gerektiği dile getirilmektedir. Türkiye'nin bu bağlamda fazla alternatifi olmadığını söylemek mümkündür. Zira bir taraftan Türkiye, en pahalı Rus gazını alırken, diğer taraftan Rusya'nın bütün projeleri her ne kadar Türkiye karşıtı olmasa da, Türkiye'yi devre dışı bırakmaktadır. Yine Ortadoğu'da istikrarın bir türlü sağlanamaması, gerek Türkiye'yi, gerek ise AB'yi ve kendi enerji kaynaklarına sahip olmayan ülkeleri alternatifsiz bırakmaktadır. Bu bağlamda Türkiye için en önemli çözümlerden biri de kaynak çeşitliliğine gitmek ve bu kaynakları kendi topraklarında aramak ve çıkarmaktır. Ayrıca Türkiye, Mavi Akım'ın İsrail ve Güney Avrupa'ya kadar uzatılması sürecini de hızlandırarak en azından bölgesel anlamda "enerji koridoru" olmalıdır.

* ASAM Rusya-Ukrayna Uzmanı