Yargıda yapısal değişiklik gerekli

Türkiye'de siyasetçilerin ''yargı'' ve ''adalet'' algısı, maalesef güncel gelişmelerle sınırlı kalmış, yargı ve adliye alanının bir bütün olarak ve tarihsel bir perspektif ile değerlendirildiğine neredeyse hiç rastlanmamıştır. Oysa, geldiğimiz noktada yargının sorunlarının günlük çözümlerle geçiştirilemeyeceği ve kapsamlı bir program ve vizyona ihtiyaç duyduğumuz gerçeği her geçen gün daha da bedahat kazanmaktadır.

Bu konuda oluşturulacak kapsamlı bir yargı perspektifi açısından ilk değerlendirilmesi gereken alan yargı-toplum-siyaset ilişkisi olmalıdır. Bu hususta Türkiye'deki geleneksel anayasal perspektiflerin öncelikle sorgulanması gereklidir. Örneğin 1982 Anayasasının genel ilkeler kısmında, egemenliğin halka ait olduğu ilan edilip bunun yetkili organlar eliyle (yasama, yürütme ve yargı) yine halk ''adına'' kullanılacağı hükme bağlanmıştır.

Metinde ''adına'' ibaresinden anlaşılması gereken tek şey ''temsil, vekâlet'' ilişkisidir. Dolayısıyla asılla, yani halkla yetki kullanan organ arasında bir temsil veya vekâlet ilişkisinin kurulması gerekmektedir. Yasama ve yürütme açısından bakıldığında bu ilişki kurulmuştur. Ancak yargı açısından bakıldığında halkla yargı arasında temsil ilişkisi kurulmadığından demokratik meşruiyetten bahsedilemez.

Yeni anayasa çalışmalarının gündemde olduğu şu günlerde, toplum için başlı başına bir sorun olan bu kopukluğu gidermeden, 1961 - 1982 Anayasasında öngörülen düzen üzerinde birkaç rötuşla yargı bölümünün yazılması tarihi bir fırsatın heba edilmesi anlamına gelecektir.

Anayasanın gerçekten sivil, halkın yaptığı bir anayasa olabilmesi için öncelikle Yargının demokratik meşruiyet zeminine oturtulması gerekir. Bu çerçevede Anayasa'da yapılması gereken diğer düzenlemeleri öz olarak şöyle sıralayabiliriz:

Yaygın inanışın aksine HSYK, bir meslek örgütü veya mahkeme değildir. Yargı erkinin yönetimi ile ilgili idari kuruldur. Bu nitelik, HSYK'nın yargı ile meclis, hükümet, siyasi partiler ve halkla olan ilişkileri bakımından nasıl yapılanması gerektiğini ortaya koymaktadır. İdari kurul vasfı nedeniyle; bir yandan yargı ve yargı mensuplarının bağımsızlık ve tarafsızlıklarını sağlarken diğer yandan da millet meclisinin demokratik denetimi ile halkın temsili taleplerini göz önüne alması kaçınılmazdır. Bu fonksiyonu nedeniyle HSYK'nın bir yandan yargı kültürüne hakim ve savcıların özgüvenlerine zarar verici aşırı yetkili bir iktidar yapısı olmaktan çıkarılması ve diğer yandan da doğrudan halk tarafından veya TBMM tarafından seçilmesi gerekmektedir.

HSYK yapılanmasında diğer bir sorun, hakim ve savcıların mesleki hayatına ilişkin tüm yetkilerin tek elde toplanmasıdır. Sorunun giderilmesi için HSYK'nın, Yargı Yürütme Kurulu (YYK) ve Yargı Etik Kurulu (YEK) olarak, iki ayrı kurul halinde yapılanması uygun olacaktır.

Ayrıca yargıda ortak etik kurallar ve uygulaması olmamasının yarattığı sakıncayı bertaraf etmek için ilk derece yanında yüksek mahkemeleri de kapsayan Yargı Etik Kurulu yapılanmasına gereksinim vardır. (Örneğin, hakkında rüşvet şaiyası bulunan yargıç ilk derecede görevli ise ''meslekten çıkarma'', Yargıtay ve Danıştay üyesi ise, ''uyarma'' veya ''meslekten çekilmeye davet'' gibi orantısız yaptırım ve uygulamaya tabi tutulmaktadır.)

Yargıtay ve Danıştay'ın; üye sayısı, içtihat üretme kapasitesi açısından yüksek mahkeme olma niteliklerini yitirdikleri, istinaf mahkemelerinin faaliyet geçmesine engel olmaları nedeniyle halkın yargı hizmetlerine yerinde ve zamanında ulaşmasını engelleyen bir merkeziyetçiliği temsil ettikleri eleştirisi kamuoyunda yoğun olarak dile getirilmektedir.

Bunun dışında demokrasi açısından dile getirilen önemli bir sakınca ise; bu mahkemelerin toplumdaki çoğulculuğu yansıtmak yerine eskiden olduğu gibi askeri disiplin içerisinde hareket eden organize bir gurubun hakimiyet girmesidir.

MİT krizinde ortaya çıkan ''tehdit'' ÖYM düzenlemesi ise savuşturulmuş gözükse bile, son dönemde Yargıtay ve Danıştay'a seçilen üyelerin 40-45 yaş civarında olması dikkate alındığında, sorunun, en az 20-25 yıl daha iktidar veya muhalefet olsun meşru siyaset karşıtı varlığını devam ettireceği gözükmektedir.

Bu nedenlerle Askeri Yargıtay ve AYİM ile yetinmek yerine Yargıtay ve Danıştay'ın görevlerini de kapsayacak, dünya örneğine uygun en fazla 30 kişiden oluşacak ''Temyiz mahkemesinin'' kurulması sağlıklı bir çözüm olacaktır.

Mevcut Yargıtay ve Danıştay üyelerinin konumlarının ne olacağına ilişkin sorulara gelince; hakimlik ve savcılık mesleğinde geçerli olan sistem ''sınıf sistemidir.'' 1934 tarih ve 2556 sy. Hâkimler Kanunu zamanında sadece o zamanki Temyiz Mahkemesi üyeleri ''birinci sınıf'' hakim sayılırken 1983'de yürürlüğe giren 2802 sy. Hakimler ve Savcılar Kanunu ile Adalet Bakanlığında görevli genel müdürlere kadar kapsam genişletilmiştir. Ardından yapılan yasal değişikliklerle ilk derece mahkeme hâkim ve savcılarının da ''birinci sınıf olması'' yolu açılmıştır. Sınıf sistemi açısından bakıldığında yüksek mahkeme ile ilk derece mahkeme yargıcı arasında bir fark kalmamıştır. Dolayısıyla mevcut üyeler 2802 sy. Kanunda belirtilen ''birinci sınıf'' konumlarına uygun hakimliklere atanabileceklerdir. Kaldı ki yürürlükte bulunan 5235 sy. Bölge Adliye Mahkemeleri Kanun'u uyarınca Yargıtay üyeleri istinaf mahkemelerinde görev alabilmektedir.

Temyiz mahkemesi kurulması, yüksek mahkemeler yönünden sorunları çözmesi yanında insan kaynağı ve deneyim açığını da rahatlıkla karşılayarak istinaf mahkemelerinin bir an önce ve sorunsuz şekilde hayata geçirilmesine vesile olacaktır.

Yargını genelinde yaşanan demokratik meşruiyet sorununun Anayasa Mahkemesi yönünden aşılabilmesi için bu mahkemenin de TBMM tarafından partilerin temsil oranları nispetinde seçeceği üyelerden oluşması gereklidir.

Anayasanın 154 ve 155'nci maddelerinde geçen bu ibare ile, daha doğru bir deyişle ''anayasal faraziye''; aslında bir gün dahi kürsüde hâkim olarak görev yapmadan, Adalet Bakanlığı, HSYK, Türkiye Adalet Akademisi ve diğer yerlerde ''idari görev'' yapanların '' hakim ve savcı'' farzedilmesinin anayasal ifadesidir.

Esasen bugün yaşadığımız sorunların ana kaynaklarından birisi de; ''bu meslekten sayılanlar''dır. Eğitimden sağlığa, savunmadan adalete kadar her alanda ürettiği politikalarla halktan oy alan siyasi iktidarların giremediği, politikaları hayata geçirme alanı bulamadığı alan olarak düne kadar ''savunma'' ön plana çıkarken, bugün ''Yargı'' tek başına kalmıştır. İşte iktidarların, yargı politikalarını uygulanması karşısında en büyük engel ''bu meslekten sayılanlar''dır. Bunlar, yerleştikleri yerlerde sivil siyasetin karşısında bürokratik yargı oligarşisinin politikaları temsil eden ''muhafız alayı''dır. Böyle olmadığı iddia edilse bile yargı ve adalet politikaları belirleme ve yürütmede siyasal sorumluluğu üzerinde taşıyan hükümetlerin, bu politikalarını yargı dokunulmazlığını taşıyanlar üzerinden hayata geçirmesi bugüne kadar mümkün olmamıştır.

En son bazı ilçelerdeki adliyelerin kapatılması ve büyükşehir adliyelerin, merkezileştirilmesinde yaşanan ''halk - yargı bürokrasisi çekişmesi'' örneğinde olduğu gibi yargı hizmetlerinin sunumunda siyasetin halk yararına politika belirlemesi mümkün olmamıştır. Gerek bu nedenlerle gerekse kamunun insan kaynaklarının yerinde kullanılması açısından Bakanlık, HSYK, TAA ve diğer birimlerdeki hâkim ve savcıların asli görevlerine iade edilmesi yerinde olacaktır.

Geldiğimiz aşamada yargı artık günlük perspektiflerle geçiştirilecek bir konu olmaktan çoktan çıkmış, geniş ve şumullü bir perspektifin acil zaruret olduğu bir aşamaya gelmiştir. Yargıya güvenin giderek düştüğü göz önüne alındığında halkımızın talebi de bu yöndedir…

* Doç. Dr., Demokrat Yargı Eşbaşkanı (uyigit13@yahoo.com)