Yeni anayasanın ruhu nasıl olmalı?

Ülkemizde son zamanlarda meydana gelen terör eylemlerine ve deprem felaketine rağmen yeni anayasanın hazırlanmasına yönelik çabaların devam ettirilmeye çalışıldığını kamuoyu yakından takip etmektedir. Her ne kadar Uzlaşma Komisyonu'nun kararlarını oybirliği ile alacağını açıklaması başarısızlık riskini artırmış ise de, henüz ümitleri kaybetmek için bir sebep bulunmamaktadır. Bundan dolayı yeni anayasaya ilişkin görüşler kamuoyuyla paylaşılmaya devam edilmelidir.

Yeni anayasaya ilişkin bazı siyasetçilerin, hukukçuların veya yazarların medyaya yansıyan açıklamalarında, süreç içerisinde pek çok ülkenin anayasasının incelenmesi gerektiği ifade edilmektedir. Bu düşünce, süreci baltalamaya yönelik bir oyalama maksadı gütmüyorsa, lüzumsuz bir gayretkeşliktir. Örneğin Türkiye'nin bu konuda örnek alabileceği kaç ülke var ki? Gelişmiş, demokratik değerlere önem veren İngiltere, Japonya, Danimarka, İsveç, İspanya gibi ülkeler cumhuriyet bile değil. ABD, Almanya federal yönetimlere sahip. Kanada teorik de olsa Kraliçenin vilayeti. Yunanistan'da Başbakan göreve başlarken din adamlarının gözetiminde İncil'e el basarak yemin etmektedir. Pek çok yönüyle Türkiye ile benzer yönetim tercihlerine sahip Fransa'nın yarı başkanlık sistemiyle idare edildiğini unutmamak gerek. Özetle mutlak anlamda örnek alınacak bir devlet anlayışı, bir anayasa mevcut değil.

Anayasa hazırlanırken elbette başka ülkelerin tecrübelerinden yararlanmak gerekir, fakat bunu fazla da abartmak doğru olmaz. TBMM, pekâlâ özgün bir anayasa hazırlayabilir. Bazı ülkelerin yönetim anlayışlarına veya mekanizmalarına bir kutsala inanırcasına bağlanmak apaçık bir hata, tarihi bir yanlış olur. Hele hele son zamanlardaki olumlu ekonomik ve siyasi kararları gördükten sonra, hukuk alanında da Türkiye'nin dünyaya armağan edeceği bir başarının olabileceğini söylemek yanlış olmaz. Köklü bir geleneğe sahip Türk hukuk sisteminin özgün bir anayasa hazırlayabileceğinden emin olmamak için sebep bulunmamaktadır. Bize lazım olan sadece özgüvendir, o kadar…

Birey-toplum-devlet ilişkilerinin temellerini tespit etmesinden ötürü yeni anayasanın hedefi gündelik problemlerden uzak, geçmişle hesaplaşmaktan ziyade geleceğe yönelik olmalıdır. 1961 ve 1982 Anayasalarının en önemli özellikleri güncele tepki olarak ortaya çıkmış ihtilal anayasaları olmasıdır. Yeni anayasanın projeksiyonu geleceğin inşasına odaklanmalıdır. Şüphesiz güncel problemlerin çözümünü de kapsamalıdır yeni anayasamız, ancak bundan daha önemlisi gelecekte benzer problemlerin ortaya çıkmasını engelleyen, toplumun ufkunu açan niteliğe sahip olmasıdır. Mevcut anayasa ülkenin ve toplumun önüne çok yüksek bariyerler koymuş durumda. Bu bariyerleri aşarak mutlu, çağdaş, insani bir düzen kurmak imkânsız. Bir madde ile verilen haklar başka üç-beş madde ile engellenmektedir. Merhum Özal ülkenin ekonomik durumunu güçlendirmek amacıyla özelleştirme politikalarını yürürlüğe sokabilmek için az çekmemişti anayasal lordlardan. Sadece Türk Telekom'un özelleştirmesinin gecikmesi yüzünden ülkenin milyarlarca dolarının dış borca ve faiz lobilerine gittiğini hatırlamak yeterlidir. İşte böyle engelleyici bariyerlerden anayasayı ayıklamak gerekir.

Öte yandan yeni anayasa yenilenmeyi, çağdaş değerleri dinamik biçimde alıp özümsemeyi teşvik edici mekanizmalar devreye sokabilmelidir. Aslında Atatürk'ün İnkılâpçılık ilkesi tam da bu maksada matuftur, fakat sonradan türeme Kemalistler bilhassa bu ilkeyi gözlerden saklamaya çalıştılar ve ne yazık ki bunu da başardılar. Şimdi bize lazım olan, Atatürk'ün de özlem duyduğu gerçek anlamda İnkılâpçı bir anayasadır. Zira “çağdaş medeniyet seviyesinin üstüne çıkmak” başka türlü mümkün değildir.

Hazırlanacak anayasa, her çeşit rengiyle birlikte bu ülke vatandaşlarının ayrılığına değil birliğine, geriliğine değil gelişmişliğine, huzursuzluğuna değil mutluluğuna şahitlik edebilmelidir. Türk toplumu artık yönlendirilecek, güdülecek yığınlar olarak değil; onuruna, kimliğine, olgunluğuna sahip çıkan, gerektiğinde destek veren bir anayasaya sahip olmayı fazlasıyla hak etmiş durumda. “İnsanı yaşat ki devlet yaşasın” anlayışının hâkim olduğu bir kültürün temsilcilerine de bu yakışır. Şimdi yapılacak olan bunu pozitif hukuka uyarlamak olmalıdır.

Anayasa çağın ilerisinde olmalıdır ki, toplumun ulaşacağı hedefleri olabilsin. Sadece günümüze hitap eden bir anayasa da, 1982 Anayasası gibi, beş on yıl sonra dar gelmeye başlayacaktır. 1980'lerin ikinci yarısında ve 1990'larda dünya çok hızlı gelişti. XXI. yüzyılın çok daha hızlı değişmelere sahne olacağı muhakkaktır. Bu yüzden dünyanın “global bir köy” haline dönüştüğü bir zamana hazırlıklı bir anayasa yapmak durumundayız. En basitinden artık Anadolu'nun ücra bir köyünden çıkan genç, Letonyalı bir bayanla evlenip oğlunu Malezya'da okutabilmekte, o delikanlı ise orada tanıştığı bir Bosnalıyla evlenip Güney Afrika'da iş kurabilmektedir. Kim bilir bu ailenin çocuğu ileride, belki de bir Arjantinli ile evlenecektir. Mesela anayasada vatandaşlık kavramı bu türden aile yapılarının bir hayli yaygınlaştığı geleceğin Türkiye'sine göre tanımlanmalıdır.

“2012 Anayasası” adını alacağını, literatüre böyle geçeceğini arzu ettiğimiz anayasanın zamanın ruhuna uygun olması halinde, bu ülkede çözülemeyecek sorun, yapılamayacak yenilik, gerçekleştirilemeyecek bir ideal kalmayacaktır. Uzlaşma Komisyonu üyelerininde bu büyük misyonun farkında olduklarını ummak durumundayız şimdilik.