Yeni anayasanın temeli insan hakları olmalı

Günümüzde demokrasi, siyasal düzeyde halkın kendi kendini yönetmesinden ziyade, seçtiği temsilciler aracılığıyla ülkenin yönetimini gerçekleştirme biçimi olarak kabul edilmektedir. Bir diğer ifadeyle, temel hak ve özgürlükleri katılımla özdeşleştiren, antik çağlara özgü doğrudan demokrasi deneyiminden farklı olarak geniş bir toprak parçası üzerinde yaşayan çok sayıda yurttaşın seçimler aracılığıyla kendilerini yönetecek olan kişileri seçtikleri temsili bir demokrasidir. Yine de, ister doğrudan olsun, isterse temsili, devlet yönetiminde halkın söz sahibi olması, devlet yönetimi ile ilgili kararların verilmesinde halkın belirleyici olması gerektiği sonucuna bizi götürmektedir.

Demokrasinin, egemenlik açısından en büyük yeniliği ise krallara ve imparatorlara ait “ilahi hak” otoritesi ve yasama hakkını halka aktarması olmuştur. Demokrasi, halkı, tebaa ya da köle değil, kendisinin efendisi olarak tanımlamıştır. Onun üzerinde hiçbir kimsenin egemenliği yoktur. Böylece halk, temsilcileri aracılığıyla istediği yasa ve kanunu çıkartma, istemediği yasa ve kanunu da iptal etme yetkisine sahip olur. “Zira, halk mutlak hakimiyete sahiptir ki, koyduğu kanunları uygulama hakkı ona aittir. İmparatorlar ve krallara karşı devrimlerin başarısı ve bunlara ait otoritenin yok olmasıyla beraber 'hâkimiyet (egemenlik) halkındır' ve 'halk otoritenin kaynağıdır' düşünceleri yürürlüğe konmuştur. Bu iki düşünce, demokratik düzenin üzerine kurulduğu temel vasıftır. Böylece halk, hâkimiyet sahibi olması bakımından teşri edici (kanun koyucu) ve otoritelerin kaynağı olması bakımından da uygulayıcı olmuştur.”

Hâkimiyet ve egemenlik konusu bir hayli önemlidir. Zira, siyasi sistemler çoğunlukla hakimiyeti elinde bulunduranlara göre tanımlanır ve ona göre isimlerini alırlar. Örneğin, krallık, hâkimiyetin kralın elinde olmasıdır. Demokrasi, hâkimiyetin halkın elinde olmasının adıdır. Öte yandan, birçok din âlimi, hâkimiyeti Allah'ta görür. Bu görüşe göre, hâkim olan halk değil, Allah'tır ve esas olan halkın kanunları değil, Allah'ın kanunlarıdır. Bazı din adamlarının demokrasiye ilk itirazı bu yöndedir. Fakat gerçek olan şudur ki, “İslam demokrasiyle taban tabana zıttır demek haksızlık olur, aynen demokrasidir, sosyalizmdir ve kapitalizmdir demek de bir başka aşırılık olur.” Demokrasinin en önemli iki temel vasfı İslam dini açısından değerlendirilecek olursa; birincisi, halkın, temel hak ve hürriyetleri, adil ve insan fıtratı, İslam dininden başka bir doktrinde gerçekleşmemiştir. İkincisi, İslam devletinin dört halife devri de bir nevi temsili demokrasi olarak kabul edilir. “Bu durum bilhassa Hazret-i Ömer zamanında çok belirgindir. Seçimle gelen halifeler bugünkü modern demokrasi anlayışının bütün ideallerini uygulama örnekleri vermişlerdir. Devleti idare tarzları, şahsi yaşayışları ile idare edilenlerin teklif ve fikirlerine itibar etmeleri bakımından fevkalade yüksek faziletlerin tatbikatçısı olmuşlardır.” “Demokrasi, Din ve Hâkimiyet” konusuna bir başka yazıda uzun uzuna değineceğim.

Rousseau, Toplum Sözleşmesi'nin hemen başında 'insan özgür doğar ama her yerde zincirlere vurulmuştur' ifadesine yer verir. Gerçekten de, demokrasilerde bile, kimi zaman halk, demagoji ve yanlış yönlendirmelerden etkilenebilmektedir. Örneğin, uluslararası istihbarat örgütleri, kartel ve holding patronları, reklâm ve aldatmaya dayalı propaganda tipi yollarla halkın karar alma sürecine doğrudan müdahale edebilmektedirler. Bir diğer tehlike ise, 'temel hak ve özgürlüklere saygılı olması gereken', yani 'azınlıkta kalan düşüncelerin de bir gün çoğunluk haline gelebilmelerine olanak sağlayan, 'çoğunluk iradesinin' bu özelliğinin göz ardı edilmesi ve dolayısıyla rejimin bir 'çoğunluk diktatörlüğüne' dönüşmesidir. Bu tehlike, “demokrasi kültürünün” yeterince gelişmediği toplumlarda, temel hak ve özgürlüklerin ihmal edilmesi sonucunda ortaya çıkan ve uç örnekleri 'devlet terörü' uygulamalarında görülebilen bir olaydır. Ayrıca, demokrasinin temel öğelerinden biri olan 'çoğunluk iradesinin' yerine, bir 'azınlık iradesinin' konulması isteğinin ve dolayısıyla, 'bilim adına', ya da 'din adına' 'doğruları savunduklarını öne süren bir azınlığın' diktatörlüğünü savunan görüşlerin ağırlık kazanmasıdır.” “Bununla birlikte, tüm aksayan ve hatta kimi zaman toplumları yıkıma sürükleyen demokrasiden (unutulmamalı ki, Hitler de demokratik seçimle iktidarı ele geçirmişti) daha “iyi” bir rejim henüz bulunmuş değildir. Bu nedenle, ister istemez demokrasiye katlanmak ve hatta savunmak zorundayız.”

Türkiye örneğinde ise, “Gerçekten üç aylık Serbest Fırka denemesi bir yana bırakılırsa, Türkiye 1925 yılında Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasından,1945 sonlarında çok-partili rejime geçene kadar bir tek-parti rejimi ile yönetilmiştir Ancak bu rejim totaliter ve dogmatik ideolojilere dayanan Faşist ve Komünist tek-parti sistemlerinden temelde farklıdır. Türkiye'de bir tek-parti olgusu mevcut olmuş fakat tek-parti ideolojisi veya doktrini mevcut olmamıştır. Diğer bir deyişle, Türkiye'de tek-parti, sürekli ve arzulanır bir model olarak meşrulaştırılmamış; aksine, zorunluluklar sebebiyle başvurulan ve zamanı geldiğinde yerini çoğulcu demokrasiye bırakacak olan geçici bir rejim olarak görülmüştür. Çok-partili siyasi demokrasi, bu alanda yapılan denemelerin de gösterdiği gibi, erişilmesi gerekli bir ideal olarak muhafaza edilmiştir.” Bu, altı çizilmeye değer bir husus ve hakikattir.

Ancak öte yandan, cumhuriyet tarihi boyunca askeri koruma altındaki cumhuriyetimiz, koruyanların izni kadar demokrat olabilmiştir. Ayrıca, “Ordu/devlet/siyaset ilişkilerinin Türk siyaseti açısından ana tartışma konularından biri haline dönüşmemesinin arkasında da, uluslararası ve ülke içi güçlerin üstü örtülü bir uzlaşmasının olduğu söylenebilir. Bu uzlaşmanın arkasındaki temel faktör de, Soğuk Savaş koşullarının varlığıdır. SSCB'nin yanı başında bulunan Türkiye'de ordunun bu özel konumunu sürdürmesi, sosyalizm tehdidine karşı önemli bir güvence olarak kabul edilmiştir. Ordunun kapitalist sistemle giderek daha fazla entegre olması da bu zorunlu “uyum sürecini” kolaylaştırmıştır. Her ne kadar uluslararası ve yerli sermaye, ordunun devlet aygıtı içindeki ağırlığından pek hazzetmese de, paradoksal biçimde hep ordunun arkasında durmuştur. Türk ordusunun gerçekleştirdiği tüm darbeleri desteklemiş; 1970 ve 80 darbelerini ise özellikle teşvik etmiştir. Siyasal davranış ve tercihlerinde uluslararası kapitalizmin her zaman belirleyici rol oynadığı Türk sağı da, bu koşullarda orduyla ilişkisini “sivilleşmenin değil, anti-komünizmin gerekleri doğrultusunda belirlemiştir.”

Görülüyor ki, demokrasinin olmadığı bir cumhuriyette pek mutlu olmamız mümkün görülmüyor. Çünkü ferdi haklar, en iyi demokrasiyle korunuyor. Bu anlamda demokrasi, insan onuruna en fazla sahip çıkan, onu yücelten, onun gelişmesi için en uygun zemini sağlayan bir siyasi sistemin adı olarak kabul edilmek durumundadır. Yani kısaca, demokrasinin ayrıcalığı, bireysel hak ve özgürlüklerin teminat altına alınabilmesidir. “Fakat burada bireysel özgürlüklerin ve hakların tanımının çok iyi yapılması gerekir; en azından her bireysel talebin, bir bireysel özgürlük olarak anlaşılmaması, bir hakkın bulunduğu yerde ödevin de bulunduğunun kabul edilmesi ve bu hususların da önemle altının çizilmesi gerekir... Dolayısıyla, normal şartlar altında devlet ve birey ilişkisi bir uyum içinde işlemesi gerekirken, aralarındaki ilişki biri diğerini engelleyen yönde de gelişebilir. Böyle bir ilişki siyasi ve hukuki sisteme bağlı olduğu kadar, kültürel yapıya da bağlıdır. Fakat asıl belirleyici, kültürel yapıdır. Çünkü hiçbir siyasi veya hukuki yapı, toplumun sosyal yapısından ve bireylerin kültürel özelliklerinden bağımsız değildir. Böyle bir durumda, eğer devlet ve birey arasında bir uyum yoksa, ortada bir kısır döngü mevcut demektir. Bu kısır döngünün temeline ise, hem bireyi hem de devleti biçimleyen toplumsal değerleri koymak mümkün görünmektedir. Çünkü toplumsal değerler, gerek devleti temsil eden bireylerin, gerekse onlar dışındaki bireylerin davranışlarını, düşünüş tarzlarını etkiler ve sonuçta devlet-birey ilişkisinin biçimlenmesini sağlar. Hiç şüphesiz normal şartlar altında bireylerden bencilliklerini, çıkarcılıklarını, egoizmlerini yenmeleri beklenemez. Ancak toplumsal değerlerle beslenen kurallar bu durumun önüne geçebilir.”

Öte yandan, devlet-birey ilişkisinde öncelikli belirleyici kültürel yapı kabul edilse de, bir ülke de “insan hakları” korunma altında değilse demokrasiden bahsedilemez. Şu halde temel olan demokrasi değil, hukuk devletidir. Öyle bir kurallar bütünü olmalıdır ki, orada insan hakları gerçek bir saygınlığa kavuşsun. Lütfen unutulmasın ki, birlikte yaşamanın temelinde insan olmak vardır ve insan tüm kültürel etkinliklerin kökenidir, başlangıç koşuludur...

Sürmekte olan yeni anayasa çalışmasının bu konuyu dikkate alacağını umuyorum.