Yeni Türkiye'de sendikacılığın geleceği

Eski dünya ile yeni dünyayı birbirine bağlayan kavşak üzerindeki tek ülke; etrafı denizlerle çevrili stratejik liman kentlere sahip, tarihin derinliklerindeki birçok medeniyete ev sahipliği yapmış, çok yönlü üstünlükleri olan Anadolu Türkiye'si, kimsenin beklemediği bir anda çok önemli bir fırsatla karşı karşıyadır. Ekonomi ve toplum, atbaşı giden iki dinamik olgu olarak ancak uyum içinde oldukları takdirde 64 yıllık 'Emek Hareketi'nin gelişmesine katkı sunabilirler. Sendikal yapılanmayı doğrudan etkileyen söz konusu şartlar normale döndükçe sendikal hareketler de gelişecektir.

Yeni Anayasa ile birlikte coğrafya ve tarihin şekillendirdiği yeni Türkiye, işçi hareketi için de yeni dönemin başlangıcı olacaktır.

Bu çerçevede 2821 ve 2822 sayılı kanunlarda yeni düzenlemeler gereklidir. Söz konusu çalışmalar ise yeni dönemin sinyallerini vermektedir. Fakat toplamda 13 milyonu bulan işçi sayısı dikkate alındığında bir milyon bile olmayan sendikalı işçi sayısı yapılacak çok işimiz olduğu gerçeğini bir kez daha ortaya koymaktadır.

Kamuda toplu görüşmelerin başladığı 2002'den bu yana 10 yıllık dönemde sendikalı memur sayısı hızla arttı. Sendikalaşma oranı % 63'e yükseldi. Memur sendikacılığında gidiş iyi ancak işçi sendikacılığında yeni düzenlemelerin yanı sıra kayıtdışının acilen önlenmesi hayati öneme sahiptir. 1947'de başlayan sendikal hareket, Türkiye'de darbelerle kesintiye uğradığı her dönemden sonra yeni bir evreye girmiştir ve bugün 4. evresinde daha olumlu diyebileceğimiz bir seyir izlemektedir. Bununla birlikte alınan tedbirler yeterli değildir. Hükümet sendikal düşünce ve ahlakın gelişmesine daha fazla önem vermeli, sendikaların çalışma ve örgütlenme koşulları iyileştirilmeli, ek tedbirlerle sendikalılığı işverenler nezdinde de cazip hale getirmeli, üretim artışından kaynaklanan katma değerin bölüşümünde hakça ve adilce bir paylaşımı sağlamalıdır.

Bölge ülkelerinde 1948 sonrası kurulan rejimler sallantıda. Halk hareketleri, uluslararası kamuoyunun desteğiyle daha fazla özgürlük, daha fazla demokrasi için meydanlarda. Sosyo-kültürel açıdan zengin bürokratik açıdan kurumsallaşmış ülkelerde (Mısır) değişim talebi yıkımsız karşılanırken, Libya ve benzeri ülkelerde bu talep, iç çatışmalar ve uluslararası müdahalelere sahne olmaktadır. Dolayısıyla büyük yıkımlar, ekonomik çöküntüleri beraberinde getirmektedir.

Bölgemizde yaşanan sıcak gelişmeler, Türkiye ekonomisine şimdiye kadar görmediği ve hayal bile edemeyeceği bir ekonomik bahar fırsatı sunmuştur. Komşularımızla sıfır problem derken mevcut anti-demokratik rejimleriyle değil komşu ülke halklarıyla sıfır problemi kastetmiş oluyoruz. Zira, rejimleri bir biri ardına çöken bölge ülkelerinin yeni yönetimleriyle, çok daha iyi ilişkiler geliştiriyoruz.

Bu durum bölge ülkeleriyle ortak tarihselliği bulunan Türkiye'nin etkin rolünü ve gücünü göstereceği zamana işarettir. Sözgelimi Irak ile ticaret hacmimiz 2003'te 1 milyar dolar bile değilken bugün 10 milyar dolara, yani on katına ulaşmış durumdadır. 5 yıl öncesine kadar vize ile bin bir güçlükle gidebildiğimiz, ticarette birçok zorlukla karşılaştığımız ülkelere artık serbest dolaşım yapabilmekte, serbest ticaret kanalları oluşturulabilmekteyiz. Bütün sektörlerimizde bir canlanma söz konusu. Türk ekonomisi bu baharda iken Türk sendikal hareketi de altın devrini yaşayacaktır.

1980 askeri ihtilaliyle Cumhuriyet'in en büyük kazanımı olarak; “Hakimiyet Bila Kayd-u Şart Milletindir” ilkesi alenen çiğnenmiş, parlamento feshedilmiş, Türk-İş dışındaki sendikalar ve birçok sivil toplum kuruluşu kapatılmış veya işlevsiz hale getirilmişti. Ardından 1982 darbe anayasası ile anti-demokratik düzenlemeler kanunlaştırılmış, çalışma hayatı büyük yara almış, zaten yeterli olmayan sendikal haklar daha da kötüleşmişti.

İşçi hareketinin kendini yeni ifade edebildiği, dayanışma ve birlik şuuruyla üretimden değil ranttan beslenen spekülatif sermaye çarklarının dişlileri arasında, gölgesinde nefes almaya çalıştığı sendikaları da elden gitmiş durumdaydı. Sendikal hareketin ileri gelenleri, fedakar temsilci ve üyeleri gözaltı ve hapis cezalarıyla sindirilmek istendi. Sendika ve konfederasyonlar kayyum marifetiyle sivil olmaktan çıkarıldı, faaliyetleri yasaklandı. Bir tüzük ile sendika ve konfederasyonlar, denetim adı altında yoğun baskılara maruz kaldı.

Bugün normalleşen Türkiye, bir taraftan safralarını atarken diğer taraftan ranttan değil üretimden beslenen sermayesini ve girişimci ruhunu bölgeselleştirmeye hatta küreselleştirmeye çalışmaktadır.

Bin yıldır yaşadığımız coğrafyanın üzerimizde çok ciddi karakteristik etkileri bulunmaktadır. Bir türlü içimize sinmeyen “Ne Şam'ın şekeri ne Arab'ın yüzü” sözü artık yerini entegrasyona, halkların kardeşliğine, karşılıklı iyi ilişkiler kurmaya, barışa, emeğin ve hayatın kutsallığına evrilmiş bulunuyor. Dış politikada emeğin seyyaliyetini sağlayacak bu bahar rüzgarlarıyla birlikte emek hareketlerinin de bölgeselleşmesi yönünde adımlar atılmalıdır. Türkiye'nin öncülüğünde kurulacak konfederasyonlara İslam ülkelerindeki işçi kuruluşlarının üye olmaları sağlanabilir. Bu söylediklerimiz, üç-beş yıllık çalışma ile gerçekleştirilebilecek türdendir. Bölge ülkeleri bütün kurumları, kuruluşları ve sivil birimleriyle Türkiye'nin öncülüğünü büyük bir iştiyakla benimseyecektir.

Ancak bütün bunları gerçekleştirebilmemizin olmazsa olmaz şartları vardır. Başlangıç için mevcut anayasa değiştirilmeli, emeğin, insan hak ve hürriyetinin öne çıkarıldığı yeni bir sivil anayasa yapılmalıdır.

Yeni anayasa ile birlikte hantal kurumlar hızla harekete geçirilmeli, personel rejimi değiştirilmeli, bölüşüm daha adil kriterlere bağlanmalı, eğitim ve din hizmetleri bölgesel ihtiyaçlara göre yeniden dizayn edilmelidir. Bölge ülkelerinin her türlü ihtiyacını karşılayabilecek şekilde ekonomik entegrasyonlar kurulmalı, bölgesel finans kuruluşları oluşturulmalıdır.

Memur sendikalarına toplu sözleşme hakkı, grev yasakları daraltılması, siyasi amaçlı grev yapılamayacağına ilişkin hükmün kaldırılması, birden fazla sendikaya üye olunabilmesi ve benzer uygulamalar çalışma hayatı açısından olumlu ve umut verici gelişmelerdir. Ancak işçi sendikaları açısından sendikalaşma oranı hâlâ çok düşüktür. Siyasiler ve sivil inisiyatifler bunun nedenleri üzerinde çalışmalı, çözüm ve çıkış yolları aramalıdır.

Bilindiği gibi sendikalaşma, siyaset ve toplum başta olmak üzere, endüstrileşme, kayıtlı istihdam, işsizlik, işveren tutumu, sendikal şuur, sendikal kültür ve yasal düzenlemelerle bağlantılı bir olgudur. Bu itibarla Türkiye'de özgür sendikacılık, emek piyasasına hareket ve seyyaliyet kazandıran, siyaset kurumunun giderek demokratikleşmesine, çoğulcu boyut kazanmasına yarayan bir sivil öncü rolü oynamaktadır.

1947-1963-1983-2003 yılları Türk sendikal hareketinin dört evresinin başlangıç yılları olarak çok şey ifade ediyor. Her darbenin akabinde yeniden toparlanan sendikal hareket yıllarca yaralarını sarmakla meşgul olmaktaydı. Ancak önceki üç dönemin aksine dördüncü dönemde, bazı sendika ve konfederasyonların darbecilerin safında yer almasından dolayı bu defa halk nezdinde sendikal hareket çok ciddi imaj kaybetmiş, değer kaybına uğramıştır. Sendikacılığın, sivil ve ilkeli duruşun adresi, yine her zaman olduğu gibi Hak-İş ve bağlı sendikaları olmuştur.

Ülkemizde sendikalaşma, emeğin geliri ile geçinenlerin varlığına bağlıdır. 1960'a kadar Türkiye hala tipik bir tarım ülkesidir. Nüfusun %75'i tarımda, % 9'u ancak sanayi sektöründe çalışmaktadır. Bu yüzden ilk evrede sendikal hareket, her iki anlamıyla da yok hükmündedir.

Sendikalaşma, iktidarların dünya görüşü ve politikaları ile de ilgilidir. Sendikal hareket 1. evresini tamamen devlet güdümünde geçirmiştir. Bu dönemde sendikacılık CHP'nin altı okundan biri olan “halkçılık”ın uzantısıdır. Hatta dönemin CHP'li Çalışma Bakanı konuşmasında, “grev hakkı”nı, çalışmak isteyen işçilerin çalışmamaya zorlanmasına olanak vereceği kaygısıyla “anti-demokratik bir hareket” olarak değerlendirebilmiştir.

Hukuk sistemi de sendikalaşma ile yakından ilgilidir. Grev hakkını yasaklayan ve üyelik aidatının kaynaktan kesilmesini engelleyen bir mevzuat ile sendikacılığın yapılamayacağı muhakkaktır.

Sonuç olarak bugün işçi hareketlerinin kayıtlı üye sayısı bir milyonu bile bulamamışken, (1950'li kuruluş yıllarında üç yüz bin dolayındadır) aradan geçen 50 yılda Türk sendikacılığı belki mevzuat bakımından rahatlatılmıştır ancak en önemli dayanağı kayıtlı üye bakımından giderek kan kaybetmiştir. Sendikal hareket önündeki yapısal, yasal ve sosyal engeller kalkıp sendikal özgürlükler güvence altında alındıkça ve informel (kayıtdışı) istihdam azaldıkça sendikalaşma oranı artacaktır.

Teknolojik gelişmelerle birlikte küreselleşen sermaye hareketleri ve neo-liberal politikalar sendikacılığı olumsuz etkilemektedir. Sermayenin uluslararası seyyaliyeti karşısında emeğin bölgesel ve uluslar arası entegrasyonlarla seyyal hale getirilmesine ihtiyaç vardır. Aksi taktirde işçi hareketi istediği kadar AB standartlarında mevzuat kazanımları elde etsin, esas dayanağı olan kayıtlı üye bağlamında kan kaybetmeye devam edecektir.