Lütfen boşluğu doldurunuz!

Üniversitede enteresan bir hocamız vardı; yaptığı yazılı imtihanda bize birbiriyle alakalı-alakasız on kadar kelime verir, kısacık bir süre içinde bu kelimeleri kullanarak anlamlı cümleler kurmamızı isterdi. Telaş içinde birbirine bağlanması epeyce zor bu parçalardan makul bütünler üretmeye çalışırdık. Mantığımız epeyce zorlanıyor olsa da, sonunda insan içine çıkarılabilecek birkaç cümle çıkardı ortaya. Zaten maksat da kelimelerin imkanlarını zorlamak, dile yeni açılımlar kazandırmaktı. Böyle bakarsak; kelimelerle oyunlar oynamayı epeyce geciktirmiş bizimki gibi kuşaklar için maksat da iyi kötü hâsıl oluyordu doğrusu.

Bu sıra dışı metodun; bir imtihan temrini, bir dil egzersizi, bir zihin yapbozu ya da doğrudan bir oyun olarak sanıldığından daha eğlenceli neticeler verdiğini söyleyebilirim. En azından benim için öyleydi. Ara sıra kendi kendime yine yöne öyle kelime bağlamaca denemeleri yaparım, bu sayede dilin sürprizlerle dolu kırlarında, patikalarında taze zihinle at koşturduğum o eski zamanları anarım.

İyi ama şimdi nereden geldi bu eski oyun durduk yerde aklıma?

Durduk yerde gelmedi öncelikle, bir sebebi var. Toplum olarak, uzunca bir zamandır gündemimize kondurulan meselelere bu oyundakine benzer bir kısıtlanma içinde bakmaya mecbur edildiğimizi düşünüyorum. Bize üç beş kavram veriliyor, üstüne duyguları giydirilmiş, muhtevaları şekillendirilmiş, maksatları güdümlenmiş, derinlikleri giderilmiş kavramlar bunlar. Sonra da gündemin o anki önemli meselesi her neyse, bu kurulu kavramlar üzerinden anlamamız isteniyor. Konu baştan konmuş, kompozisyon belli, aktörler ortada, kelimeler hazır... Biz görmüyor olsak da, suflör bile her daim yerinde... Bize sadece birleştirerek seslendirmek kalıyor bütün o hazır kelimeleri, üstlerine giydirilmiş manaları, duyguları, muhtevalarıyla birlikte.

Eğer kullandığımız kavramları, kelimeleri kendimiz belirlemiyor, muhtevalarını kaynağından kendimiz arayıp bulmuyorsak; bu tartışmalardan ortaya çıkan neticenin de, o neticenin taşıdığı mânânın da bize ait olmasını beklemememiz gerekir. Toplumsal direnç noktamızın, önümüze hazır biçimde konan kompozisyonlara karşı çıkmakla başlamıyor oluşu önemli bir zaafiyettir bizim için. Bu noktayı itirazsız geçmeyi alışkanlık haline getirmiş, bunu kanıksamış insanlar haline gelmişsek eğer, artık gerçek mânâda bir toplumsal direnç noktamız bulunduğundan da söz edemeyiz.

Üniversitedeki hocamızın bize oynattığı o dil oyunu, sonu en fazla bir imtihan mağlubiyetiyle bitebilecek küçüklükte riskler taşıyordu. Üstelik biz öğrenciler, o birbiriyle alakalı-alakasız kelimelerden cümleler kurmakta ne kadar başarılı olursak olalım, bu yaptığımızın dilin makul düzeni içinde bir yeri olamayacağını biliyorduk. Dil, kelimelerle doğru denklemler kurmayı, tesadüfi olmayan aslî muhtevalar üzerinden ilerlemeyi gerektirirdi her şeyden önce. Bu aykırı test, bu usulsüz yapboz, bir tersine düzen olarak bunu öğretmişti en azından bize.

Halbuki toplumsal meseleleri anlamak, anlamlandırmak ve anlatabilmek noktasında elimiz o kadar geniş değil. Hazır kompozisyonlar üzerinde konuştukça, hazır ifadelere de mahkum oluyoruz. Bu gidişin tabii neticesi korkarım ki güdümlü zihinlerdir. Dolaşımdaki kelimelere, o kelimelerin taşıdıkları muhtevalara, o kelimelerin bağırdıkları duygulara dikkatlice bir bakın, o tehlikeli oyunu göreceksiniz.