Uzun yürüyüş

ANKARA- Türkiye'nin 40 yıllık Avrupa Birliği koşusu, dönemin Türk hükümetinin 31 Temmuz 1959'da Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET)'ye tam üyelik başvurusunda bulunmasıyla başladı. Türkiye'nin başvurusunu değerlendirmeye alan Topluluk, uzun süren müzakereler sonunda, Türkiye'nin kalkınma düzeyini tam üyeliğin gereklerine uygun bulmadı ve üyelik gerçekleşinceye kadar geçerli olacak bir ortaklık anlaşması imzalanmasını önerdi. İlişkilerin temelini oluşturan Ankara Anlaşması, 12 Eylül 1963'te imzalandı ve 1 Aralık 1964'te de yürürlüğe girdi.

Ankara Anlaşması'nın 28. maddesinde yer alan "Anlaşmanın işleyişi, Topluluğu kuran anlaşmadan doğan yükümlülüklerin tümünün Türkiye tarafından üstlenilebileceğini gösterdiğinde, akit taraflar, Türkiye'nin topluluğa katılması olanağını incelerler" ifadeleri, Türkiye-AB ortaklık ilişkisinin nihai hedefini tam üyelik olarak gösterir. Anlaşma, esas olarak iki taraf arasında gümrük birliğine dayanan bir ortaklık kurmayı hedefliyordu. Ortaklığın gerçekleşmesi ve Türkiye'nin tam üye olarak topluluğa katılabilmesi için ise 3 safha öngörülmekteydi: "Hazırlık dönemi, geçiş dönemi ve son dönem". Geçiş döneminin sonunda ise gümrük birliğinin tamamlanması planlanıyordu. En az 5, en fazla 9 yıl sürecek hazırlık dönemi, Türkiye'nin ekonomik kalkınmasını tamamlaması için ayrılmıştı.

Geçiş dönemi 12 yıl olarak öngörüldü. Gümrük Birliği'nin tam olarak gerçekleşmesiyle de son döneme girilecek ve Türkiye, Roma Anlaşması'nın bütün yükümlülüklerini üstlenebilecek bir duruma geldiği zaman tam üye olabilecekti. Ankara Anlaşması, ortaklığın işleyişini ele alacak bir Ortaklık Konseyi oluşumunu ortaya koyarken, Mâli Protokol'ün eşlik ettiği anlaşma, 1970'te imzalanarak 1973'te yürürlüğe giren bir Katma Protokol ile tamamlandı. Bu protokol, 22 yıl içinde Gümrük Birliği hedefine varmak için alınacak olan teknik tedbirlerin bir takvimini veriyordu. Ancak, gerek Ankara Anlaşması, gerekse Katma Protokol, öngörüldüğü şekilde uygulanamadı.

Türkiye-AB ilişkileri 1980'deki askerî müdahaleden olumsuz yönde etkilendi. Topluluk, Türkiye ile ilişkilerini dondurmaya ve 4. Mali Protokol'ü de bloke etmeye karar verdi. Özal'la ilişkiler normalleşmeye başlasa da bloke edilen bu protokol, Bakanlar Konseyi tarafından hâlâ onaylanmadı. 1 Ocak 1981'de Yunanistan'ın AET'ye erken üyeliğinin gerçekleşmesi de, Türkiye açısından uzun sürecek bir olumsuzluğun ilk adımıydı. Zira Yunanistan, daha sonradan örnekleri görüleceği üzere, kurum içinde Ankara için güçlük çıkarabilmek imkanını elde etmiş oluyordu.