12 Eylül Türkiye'ye 1929 buhranı yaşattı

12 Eylül Askeri Darbesini gerçekleştirenler, ülkede o tarihlerde günde ortalama 15-20 kişinin terör olayları sonucunda öldüğüne dikkat çekerek, kardeş kavgasına ve anarşiye son vermek amacıyla bu müdahaleyi yapmak zorunda kaldıklarını açıklarken, ülkede dar gelirlinin yaşam standardı ise 12 Eylül darbesiyle iyice kötüleşti. Darbeyle Türkiye'de tarım kesimi 1929 ABD buhranını yaşayacak hale getirilirken, gelir vergisine yönelik düzenlemelerle de ücretlerdeki vergi yükü yüzde 40'lara çıkarıldı.

12 Eylül Askeri sonrasından 1988'e kadar imalat sanayideki ücretler yüzde 30, çiftçi gelirleri yüzde 39 oranında geriledi. Bu dönemde hane halklarının aldıkları pay cinsinden hesaplanan gelir bölüşümü de hızla kötüleşti. Öyle ki, en yoksul yüzde 40'lık nüfusun milli gelirden aldığı pay 1978 yılında yüzde 10,1 iken, 1983 yılında yüzde 9,5'e geriledi. En zengin yüzde 20'lik nüfusun payı bu tarihlerde yüzde 54,7'den, yüzde 56'ya çıktı.

Bir ülkede milli gelirin dağılımının adaletli olup olmadığını ölçmeye yarayan Gini Katsayısı 0,509'dan 0,522'ye yükselirken, en üst gelir grubu ile en alt gelir grubu arasındaki fark 42 kattan 47 kata çıktı. Yoksul nüfusun oranı arttı, 12 bin liranın altında gelir elde edenlerin oranı 5 puan artarak yüzde 25'ten yüzde 30'a çıktı. Yine aynı tarihte üretimi iç pazardan dış pazarlara yöneltebilmek için kamu çalışanlarının maaşlarında reel indirimlere gidilmesi sonucu 1988 yılına gelindiğinde reel ücretler 1977 düzeyine göre genelde yüzde 55, imalat sanayinde ise yüzde 20 oranında azaldı.

12 Eylül Cuntası ile gelir vergisi tarifesi yeniden düzenlendi. ve 2 bin 500 lira olan ilk dilimi dört kat artırılarak bir milyon liraya çıkarıldı. Bu da düşük gelirlilerin ortalama-efektif vergi yükünü azaltmadı, artırdı. Bu kesimin vergi oranı da yüzde 40'a yükseltildi. Bu düzenlemeyle yaklaşık 2 milyon kamu ve özel sektör emekçisi yüzde 40 gibi yüksek bir gelir vergisi oranından vergilendirilmeye tabi tutuldu.

12 Eylül darbesine ABD, IMF, DB ve OECD'den destek geldi. O dönemde Türkiye'nin 5 milyar dolarlık dış borcu ertelendi ve ilave olarak 9 milyar dolar taze kredi verildi. 1978'den sonra Türkiye'nin 10 milyar dolarlık dış borcu yeniden yapılandırıldı. Bu desteklerde OECD konsorsiyumunun payı yüzde 29, iki taraflı devlet yardımlarının payı yüzde 26, başta IMF ve DB olmak üzere çok taraflı kuruluşların payı yüzde 22 oldu. Resmi verilere göre, 1980-1984 döneminde Türkiye tarafından kullanılan 6 adet Dünya Bankası Yapısal Uyum Kredisinin (SAL) tutarı 1,6 milyar doları buldu. IMF ile 1979-1984 arasında birden fazla standby kredi anlaşması imzalandı. Darbenin birkaç ay öncesinde, Haziran 1980 tarihinde imzalanan anlaşma çok önemliydi. Çünkü üç yıl geri 1,8 milyar dolar kredi sunumunu içeren bu anlaşma Türkiye'nin kotasının yüzde 625'i anlamına geliyordu. Eski kullanımlarla beraber bu kota fiilen yüzde 870 oranında aşılmıştı. Bu durum IMF tarihinde o ana kadar verilmiş en uygun taahhüttü ve daha önce benzeri görülmemişti. Çünkü o dönemde benzer ekonomik sıkıntılar yaşayan diğer ülkelere bu kolaylıklar sağlanmamıştı. Nisan 1984'te ise bu kez bir yıllık bir anlaşma daha yapılmıştı.

Dışa açılmayı sağlayabilmek için uygulanan politikalar çerçevesinde Ocak 1980 büyük devalüasyonunun ardından yaklaşık üç yıl boyunca yapılan mini devalüasyonlar ve yüksek reel faizler sonucunda dolar 1980 -1981'de yüzde 30 oranında değerlendi. Reel mevduat faiz oranı 1980'de yüzde -32'den 1981'de yüzde 9'a çıktı. 1982-1986 döneminde reel efektif devalüasyon oranı yüzde 24 olarak gerçekleşti.