İncelik ayarları (2)

Burjuva dünyanın sofistikasyonları son çeyrek yüzyılda alabildiğine daralıyor. Frankfurt Okulu bu dönüşüme tanıklık etti. Bu tanıklık onlarda büyük bir düş kırıklığına yol açtı. "Ciddî sanat" üzerinde durmaları, etkisini giderek arttıran müzik alanında özellikle caz olmak üzere kitle sanatlarına karşı çıkışları da bu yüzdendir.

Kapitalizm ile burjuva entelektüalizmi zaman içinde derin bir kopuş yaşadı. Sermâyenin mantığı artık sofistikasyonlara fazla prim vermediği çok âşikâr. Sermâye, ürünleştirdiği (metâlaştırdığı ) her şeyin; "kültürel ürünler" dâhil, hemen tüketilmesini istiyor. Buna göre "kültürel stok" siyâsetini belirliyor. Sofistike sanatlar kendi içinde sınırlandırılıyor. Bunun da kendi pazarı var. Ama bu, kültürel pazarın bütünü içinde çok sınırlı kalmaya mahkûm.

Kültürel dünyâ, önce standart bir kitle kültürü; daha sonra da popüler temelde yeniden yapılanıyor. Bu yeni yapılanma "derinlik kaybı" ve lümpenleşmeyi doğuruyor. Artık resim, ya da müzik sanatlarının, kendi özerklik iddiası içinde kalıp, "kendisi için" bir şey ortaya koyması bir anlam ifâde etmiyor. Sofistike ürünlerin, özel olarak pazarlanması, bir "marka değeri" kazanması gerekiyor. Meselâ Picasso"nun yüksek bir değer ve alıcı bulması, Picasso"nun resim târihindeki özel yerinden çok, bir marka hâline getirilmesi ile alâkalı. Bir başka değer belirleyici ölçüt de, nedret kanunudur. Stoklarda az tesâdüf edilen ürünler kolayca marka değeri kazanıyor ve hak etsin veya etmesin, yüksek fiyatlamaların konusu edilebiliyor.

Burjuva entelektüalizmi bütün bu gelişmelerden çok şikâyetçi olmakla birlikte, duruma uyum sağlamış gözüküyor. Bir kere popüler kültür aracılığıyla, müşterileriyle daha sıcak ilişkiler kurdukları muhakkak. Meselâ Türkiye"de Arabesk karşıtlığının azımsanmayacak ölçülerde tasfiye edilmesi; yıllar boyu burun kıvrılan Orhan Gencebay, Müslüm Gürses ve Neşet Ertaş gibi türkücülerin âniden birer kültür fetişine dönüştürülmesi bunun göstergesidir. Burjuva entelektüellerin, özellikle Osmanlı ve İslâm dışı olmak kaydıyla, öteden beri "halk sanatlarına" dönük bir ilgisi vardı. Bu ilginin ne kadar araçsal olduğunu biliyoruz. Halkın "temiz", "saf", lâkin "işlenmemiş" sanatlarını "yetkinleştirme" misyonu yine vesâyetçi burjuva entelektüel ve sanatçılarınındı. Onların Orhan Gencebay"a kızmalarının sebebi, "malzemeyi" kendilerine danışmadan, "bildiğince" yorumlamasıydı.

Popüler kültürün yaygınlaşmasıyla, dönüşüm birkaç noktada yaşandı. Öncelikle seçkinci kültür çevreleri bürokratik kotaların dışına çıktı. Meselâ Türkiye Radyo disiplinin çözülmesi bunun dramatik bir göstergesidir. Başka bir misâl verelim: Türkiye"de Karajan mukallidi maestrolar dönemi artık kapandı. Onlar da dünyâdaki modayı da tâkip ederek Dick Van Dyke tarzı, sempatik sunum yapma yarışına girdiler. Daha önemlisi, sanatların hemen her dalında, en akla gelmedik malzemeleri birbirine katan ve yegâne amacı belli bir kültürel momentte, "duygulanım" sağlamayı öngören müthiş bir füzyonculuk furyası baş gösterdi. Tuhaf ve alışılmamış olanın peşindeki sanatlar el atmadık bir şey bırakmadı. Merak etmeyiniz; düne kadar burun kıvrılan, Osmanlı ve İslâmî sanat "malzemeleri" de açıkta bırakılmamış, sözkonusu furyaya dâhil edilmiştir.

Bu tablonun, sanatların nicelik dünyâsında büyük bir sıçramaya yol açtığını söyleyebilirim. Metropollerden, taşraya, özellikle de belediyeler üzerinden bu kültürel ağ alabildiğine genişlemiş ve başdöndürücü bir çeşitlilik sağlamıştır. Aylık olarak yayınlanan "etkinlik" bültenleri yüzlerce sayfadır. Hemen her TV kanalının, kültür sunumu, aslında düpedüz pazarlaması yapan özel bir kültür programı vardır. Ortalık konferanslar, sergiler, konserler ve festivallerden geçilmiyor. Tabii ki, içinde sürekli büyüyen bir sermâyenin dolaştığı olağanüstü bir pazar bu. Pazarlaması da kendi özel endüstri ve yan endüstrileriyle yapılıyor. Kültürel etkinlik göstermek, kültürel durumun kendisinden de baskın hâle geldi. Başka türlü söylersek, bunca etkinliğin içinde, etkinlik bittikten sonra elimizde fazla bir şey kalmıyor. Onca etkinliğin içinde varolmuyoruz; sâdece yer alıyor, yer kaplıyoruz.

Bu uçuculuk, burjuva dünyânın, hayatı sanat üzerinden tornadan geçirmek; ya da inceltme misyonunu yerle bir etti. Olan olmuş. Ama garip olan nedir biliyor musunuz? Halâ bir burjuva huysuzluğunun sık sık nüksetmesi. Ömrü ucuz dizilerde yolunu bulmakla geçmiş birilerinin tiyatronun; ucuz şarkılar söyleyen kimilerinin klâsik müziğin; ucuz roman yazan birilerinin de edebiyâtın erdemlerinden bahsetmesi; daha beteri, köhnemiş bir refleksle "incelik ayarı" vermeye kalkması...