Perspektif İstanbul"u

Perspektif modernitenin ayırt edici bakışını anlatan bir kavramdır. Modern bakış, eşyâyı, olguyu, süreci ve "diğerleri"ni karşısına alır. Bu mesâfe aynı zamanda "bakanın", "baktığı" karşısındaki konumunu anlatmaktadır. Bu konum eşitsiz, hattâ ayrıcalıklı bir konumdur. Özüne çekilen "bakan" kendisini özneleştirir, "baktığını" ise nesneleştirir. Kimilerinin esaslı bir özgürleşme alanı olarak gördüğü Nietzscheci perspektivizmin çoğulcu karakteri bu durumu gidermiyor. Bu hikâyenin, meselâ modern pozitif bilimlerle, modern resmin târihi birleştiren çok katmanlı bir hikâye olduğunu da ilâve etmeliyiz. Öte yandan bu bakışın, kapitalist iş ve işlemlerin akışını da son derecede kolaylaştırdığı âşikârdır. Nesnel bilgiler, düzenlemeler ve ilişkiler kurulmaksızın sermâyenin târihi de gelişemezdi.

Perspektife dayalı bakış bir târihsel-kültürel imkân olarak, bizde vahdet-i vücûtçuluk ya da başka bir türevi ile vahdet-i mevcûtçuluk olarak bilinen; ama kadim dünyâda farklı inanç kodları üzerinden ve çeşitli mistisizmler etrafında yapılandırılan; çok sayıda akrabası olan bir bakışın; panteizmin de sonunu getirmiştir. Malûm; panteistik bakış, varlıklar arasında özdeşleşmelere dayalı bağları önplana çıkartır. Varlıkları birbirinden ayıran mesâfeleri ise örtük, ama güçlü bir biçimde reddeder.

Perspektife dayalı bakışın ne derecede tahripkâr bir bakış olduğunu anlatmaya gerek var mı? Bunun için Susan Sontag"ın "On Photograpy"sine bakmak yeter. Perspektif üzerinde algıladığımız bir dünyânın, giderek daha fazla duygusuzlaşan yabancısı; târihin ise daha fazla nesnesi hâline geldik. Bununla birlikte, perspektif deneyimini geçici olmak kaydıyla; yâni bizi tekrar varlığa katacak mistik tecrübeyi paganlaşmadan yaşamaya engel çıkartmadığı sürece anlamlı bulduğumu söylemeliyim.

İstanbul"un silûeti konusunda yapılan tartışmalar nedense bana bu konuyu hatırlattı. Ayrıntılarına girmeyeceğim ama, bir kadim şehir olarak İstanbul"un, temelde ahşap ve taşla harmanlanan binlerce yıllık mimârî birikimin son yüz sene içinde, giderek hızlanan bir tahribatla nasıl da berhava olduğunu biliyoruz. Gâliba bu şehirden elimizde kala kala âbidâtın nefes verdiği şehrin silûeti kaldı. Onu da düşüncesizce yapılan işlerle kaybediyoruz. Peki nedir bu silûet?

Silûet perspektifin edebî anlamda estetize edilmiş halidir. Bu silûet estetiğini, önemli ölçüde, şehrin flanörü olan şâir Yahyâ Kemâl"e ve onun şiirine borçluyuz. Yahyâ Kemâl şehre "tepeden bakmış", yâni onu bir perspektif konusu kılmış, gördüklerini muazzam bir imge zenginliği ile işlemiştir. Şâir Nedim "bu" İstanbul"dan bahsederken" , o bir modern şâir olarak "şu" İstanbul"dan bahsediyordu. Bugün Kadıköy vapurlarında târihi yarımadanın ya da Haliç"in fotoğrafını çeken yüzlerce Türk, şöyle ya da böyle bu imgelerin tesiri altındadır.

Şehre uzaktan bakmanın insanlara estetik bir boyut kazandırdığı muhakkaktır. Ama şehrin "içindeki" durumlar da estetik anlamda işlenmemiş değildir. Kanaatimce Ahmet Hamdi Tanpınar, yer yer Yahyâ Kemâl"in perspektifini kullansa da, Beş Şehir"de daha çok bir "iç okuma" yapmaya çalışmıştır. Ama, muhteşem bir düzyazı edebiyatı olarak değeri, hatta aşılmazlığı bir yana, Beş Şehir bir mekân spritüalizmidir. Yâni alabildiğine insansızdır. Öte yandan gördükleri değil, gördüklerinden süzdükleri baskındır.

Zaman içinde silûetin, şehre karşı sorumsuzluğun ve ihmallerin telâfi edilmeye çalışıldığı bir takıntıya dönüştüğünü düşünüyorum. Bunu şehrin "iç" gerçekliği ile "dış" gerçekliği arasında kurulan orantısızlıktan çıkartabiliriz. İçine, yâni sokaklarına, yapılarına, tabiî çevresine, sâkinlerine karşı son derecede hoyrat olduğumuz bu şehre, gün batımında uzaktan bakıp bir bakıma "günah çıkarıyoruz". Seansın fotografik çekimlere dönüşmesi de ayrı bir duygusuzlaşma göstergesi.

Son on sene içinde, daha evvelinde kaderine terk edilmiş İstanbul"da hayli yoğun bir "îmâr" faaliyeti başladı. Şehrin sokaklarına, yapılarına bir çeki düzen vermek için bir gayret var. Hiç değilse kaldırımlar, yollar düzenleniyor; binalar sıva çekilip boyanıyor. Öte yandan belediyeler eski yapıları ihyâ etmek için birbirleriyle yarışıyorlar. Bütün bu çabalar büyük ölçüde turizm ve serpilen sermâyeye steril alanlar açma sürecinden bağımsız değil. Ama ben bunları bir kenarda tutarak yaşanan gelişmeleri, özellikle de restorasyonları (bazıları çok kötü olsa da) ilgiyle izliyorum. İstanbul"un kadim "iç" gerçekliğinin izlerini, kâhir ekseriyetini "eğreti İstanbullu"ların oluşturduğu bir büyük nüfûsa; özellikle de sonraki nesillere, korunarak aktarılmasının, çok şey bekleyerek olmasa da yarârına inanıyorum. Yapılanları yeterli bulduğum söylenemez. Târihî yarımada, iki taraflı olarak Haliç, Beyoğlu-Mecidiyeköy ekseni ve Boğaziçi için özel ve kapsamlı bir İstanbul yasasını dört gözle bekliyorum.