Tarihimizin endam aynası olarak Japonya

Medya, algıda seçicilik durumunun en etkin aktörlerinden. Medyanın gündemine girmemiş konulardan bahsettiğiniz zaman "düğün değil bayram değil" tavrı ile karşılaşmanız söz konusu.

Başbakan Sayın Recep Tayyip Erdoğan"ın Japonya seyahatiyle birlikte birkaç günlük bir Japonya gündemimiz olacak. Hazır bu gündemi kaçırmadan Japonya"ya dair birkaç kelam etme imkânını değerlendirmek istedim.

Japonya bizim 19. Yüzyıl"dan bu yana endam aynamız. Ne ki ya aynaya bakmıyoruz ya da aynada gördüğümüz görüntüyü parantez için alarak, görmek istediklerimiz üzerinden bir tasvire girişiyoruz.

Japonya için neden endam aynamız tabirini kullanmayı tercih ediyorum?

20. Yüzyıl"da daha ziyade modernleşme kavramı ile tanımlamayı tercih ettiğimiz sürecin, 19. Yüzyıl"daki adı Batılılaşma idi. Batılılaşma Batı dışı toplumların teknik ve bürokratik devrimlerle Batılı toplumların eriştiği refah seviyesine ulaşmayı hedefliyordu.

19. Yüzyıl Batılılaşmasında öne çıkan üç ülke Rusya, Osmanlı İmparatorluğu ve Japon İmparatorluğu idi.

Osmanlı İmparatorluğu Batı"nın kat etmiş olduğu gelişmeden yöntem devşirerek eski şanlı mazisine geri dönmeyi istiyordu.

Rus Modernleşmesi "Büyük" Petro"nun (bizim tarihçilerimiz kendisine Deli demeyi tercih eder) önderliğinde modernleşmeye adım attı. Petro"nun tek amacı bozkırın ortasında "susuz" kalmış devletini açık denizlere kavuşturmaktı.

Rus modernleşmesi ile Osmanlı modernleşmesinin ortak özelliği Fransız kültürünü taklit konusunda ortaya çıkar. Tıpkı bizim Tanzimat romanlarında olduğu gibi, Klasik Rus romanında da üst sınıfın Fransızca sevdası, Fransız hayat tarzını taklit etmeleri bütün detayları ile eleştirel bir dil üzerinden ortaya konur.

Batı"nın kurumsal dinamiklerini değil hayat tarzını kaba bir taklitçilik ile yerleştirmeye çalışma girişimleri hem Rus edebiyatının hem de Osmanlı edebiyatının en önemli konularından biridir. Ne ki Rus edebiyatının eleştirileri edebi iklim içinde kayıtlı kalmayı başardığından, dünya klasiklerinin vazgeçilmez başyapıtlarını oluşturur. Tanzimat, Meşrutiyet romanları ise, kaba didaktik unsurlara yaslandığı için, bugün onları verdiği edebi zevklerden ziyade sosyolojik boyutları açısından okuyup değerlendirebiliyoruz.

Rus modernleşmesi ile Osmanlı modernleşmesinin ikinci ortak özelliği, yöneticilerin Batı"yı bizzat yerinde kendi gözleri ile görmek için seyahate çıkmaları idi. Petro Batı medeniyetinde bir "çırak" gibi gözlemde bulundu.

"Görmek" amacı ile şehzadeleri de yanına alarak Payitaht"ı terk edip Batı"ya "açılan" Sultan Abdülaziz de, Petro gibi gelişmeyi yerinde tespit etmeyi birincil amaç bellemişti. Ama o "çırak" olmadı daima "Sultan" kaldı.

Oysa Japon İmparatorluğu Batı"yı görürken kendini göstermeyi de hedeflerinin arasına almıştı.1850"den İtibaren katıldığı dünya fuarlarında Japon ürünlerinin etkisi üzerinden imaj yönetimini gerçekleştirmek ana hedefleri arasındaydı Japonya"nın muktedirlerin.

Japon İmparatorluğu ile Osmanlı İmparatorluğu"nun en önemli kesişme noktası Kırım Harbi. Kırım Harbi"nde İngiliz ve Fransızlar Osmanlı"yı Rusya karşısında desteklerken; ABD, İngiliz ve Fransızların yıllardır yapamadığını başarmış, ada ülkesi olarak kapılarını kapatma imkânına sahip Japonya"nın kapılarını Amerika"nın menfaatleri için açtırmıştı.

1848"de Kaliforniya"da altın madeninin bulunması ile birlikte ABD"nin yakaladığı gelişim hızı, dünyadaki bütün dengeleri alt üst etmiş tarih Amerikan yüzyılına doğru rota belirlemişti.

Osmanlı İmparatorluğu"nda Meşrutiyet döneminden itibaren Japon tarzı Batılılaşma tartışılmaya başlanmıştı. Sanırım bugün hala daha Japon tarzı Batılılaşma bazılarına pek münasip geliyor.

Neden münasip geliyor? Çünkü sadece görmek istediklerini görüyorlar. Geleneklerine bağlı Japon imajı sadece Türkiye"de geçerli olan bir imaj. Japonya"nın sosyal bilimcileri ne vakittir ne olacak gençlerin hali meselesini tartışıyor. Çalışmak ve çok çalışmak ve daha çok Amerikanlaşmak dışında toplumun pek ortak noktası kalmamış gibi görünüyor.