Yeni mehter marşımız: Bilimsel magazin

Uçak kazalarını anlatan belgeseller sayesinde görüyoruz ki, en son teknolojiyi kullanmalarına rağmen havacılık endüstrisinde hakim olan zihniyet, "Türk kafası"nın eseridir. Eskiden buna "şark kafası" deniyordu, oradan hatırlayabilirsiniz.

Uçak kazalarını anlatan belgesellerde, felaketlere neden olan eksiklerin nasıl ortaya çıktığı, felaket tellallığı yapılmadan, olduğu gibi anlatılır. Neredeyse her kazadan sonra, can ve mal kayıpları sayesinde, felaketten ders alarak, havacılık sektöründe yeni düzenlemeler yapıldığına şahit oluruz. Sektördeki "ilerleme"lerin hocası felaketlerdir, dense yeridir.

İş işten geçmeden bu eksikler görülseydi, o insanlar hayatta olacak, bu kadar maddi zarar olmayacaktı. Fakat uçak kazası belgesellerinde, ne kavga, ne ağır suçlama, ne de feryat figan görürüz. Aksine "kaderci" denebilecek bir sükunet vardır. Herkes çok sakindir. Çok doğal bir şeymiş gibi, her kazadan sonra, kurallarda ve teknolojide nasıl "güncelleme" yapıldığını, gönül rahatlığıyla anlatırlar. Her belgesel bir mehter takımı hikayesidir aslında. İki adım ileri, bir adım geri gelerek ilerler bilim.

Eğer bu belgeseller, Türkiye"de çekilecek olsaydı, hikayenin tamamen değişeceğini öngörmek kehanet olmayacaktır. Türkiye"deki örneklere bakarak, önümüzde iki hikaye dili olduğunu söyleyebiliriz: Magazin veya ansiklopedi dili. Birincisini, özel sektörün medyası kullanırken, ikincisinin zengin örneklerini TRT belgesellerinde veya belgesel-programlarında görürüz. Künyede senarist olarak adı geçen akademisyen, ansiklopedi maddesi gibi kronolojik bir metin kaleme alır. Yönetmen de her paragrafta neyden bahsediliyorsa, onla ilgili bir görüntü bulur: "Kuştan bahsediyor, kuş görüntüsü bulalım."

İster (bilimsel) magazin ister ansiklopedi dili olsun, her ikisinin de kullanmaya doyamadığı, o çok sevdikleri deyimi, tırnak içine alarak, bizimkilerin gözünden hikayeyi özetleyebiliriz:

"Havacılık sektörünün çalışanları, gerçekten "aklın ve bilimin ışığında" düşünebilseydi, öngörüleri böyle zayıf olmasaydı, her ihtimalin üstünden geçmeye üşenmeseydiler, bu felaketler yaşanmayacaktı. Felaketten sonra dersini alıyorsan, bilim bunun neresinde? Gereğini iş işten geçmeden, bir felaket yaşanmadan göremiyorsan, aklın ve bilimin ışığında yaşadığını nasıl iddia edebilirsin?"

Yukarıdaki paragrafta özetlemeye çalıştığımız, Türkiye"de hakim olan bakış açısını, niçin yabancı belgesellerde göremiyoruz?

Sonuçta, drama ve polisiye unsurlar taşıyan bilimsel magazin programlarını konuşuyoruz. Belgesel kuşağında veya belgesel kanalında yayınlanmaları sizi yanıltmasın. Yabancı belgeseller ile yerli belgeseller arasındaki fark, Oscar ödül törenleri ile Altın Portakal ödül törenleri arasındaki fark gibidir. Her ikisinde de mesele kırmızı halıdır, kimin ne giydiği, nasıl göründüğü her şeyden daha önemlidir.

Yabancı belgesellerin bir çoğunda, bilim adamlarıyla, bilimsel magazin yapılır. Yöntem aynıdır: Cevap verir gibi yapıp, verdiğin cevapla insanların merakını daha çok arttıracaksın, ki böylece seyirci daha çok merak edecek, bir yere gidemeyecek.

Merak duygusu, hikayenin benzinidir. O olmazsa, bilim de hikaye de ilerlemez.

Sözgelimi, Mısır piramitlerinin nasıl yapıldığına cevap veren (!) belgeselleri hatırlayın. Bu eserler hakkında biraz tarihi, biraz teknik bilgi verilir. Her bir taş parçasının ölçüleri hatırlatılır, antik (ilkel) çağlarda bu kadar ağır taşları insanların taşımasının mümkün olamadığı söylenir, ima edilir. Söyleşi yapılan konuklar önemlidir. Bir yanda, UFO dergilerinde yazan "araştırmacı-yazar"lar, diğer yanda bilimadamları vardır. Tarihçi, piramitler dönemi hakkında genel ansiklopedik bilgiler verir. UFO"cu "araştırmacı-yazar"lar, mantıklı sorular sorarlar: "Bu taşlar, insanların kaldıramayacağı kadar çok ağırsa, bunları uzaydan gelen birileri yapmış olabilir mi?"

Röportaj yapılan uzmanların arasında, bilimadamları vardır, ama bilim tarihçileri yoktur. O zamanki insanların ne bildiğini, nasıl bildiğini, nasıl bir teknolojiye sahip olduklarını öğrenemeyiz. Modern insanın gözünde, antik zamanların insanları zaten ilkel oldukları için, piramitler gibi eserler onlara yakıştırılamaz. Bütün hikaye (bilimsel magazin) bu önyargının üstünde kurulur. Antik çağlardaki insanların da matematik, kimya (simya), astroloji (astronomi) ve hendese (mühendislik) bildiği üzerinde çok durulmaz, geçilir. Uzaya bakarak, uzay görüntüleri eşliğinde (magazinsel) sorular sorulur.

Cami tartışmalarının bitmek bilmediği Türkiye"de, bu tartışmalardan neden bilgi bitmez, bize bilgi vermez? Mehter marşları gibi, bilimsel magazin de bize gaz verir.

Bu ülkenin entelektüelleri, gerçekten bilimden ve teknolojiden anlasalardı, büyük camilere inanç konusu olarak değil, bilgi konusu olarak bakabilir, oradaki teknolojiyi görerek, bu topraklardaki bilim ve teknoloji tarihini yazabilirlerdi. Fakat yorulmaya ne gerek var, "niçin geri kaldık hikayeleri" anlatmak daha popülerdir, reytingi ve tirajı vardır.