Krizde sağlam liman katılım bankacılığı

Fiyat hareketlerinden daha az etkilenen yapıları nedeniyle piyasa riskine daha az maruz kalan katılım bankalarına ilgi her geçen gün artıyor. Spekülatif fonlar, kısa dönemli sermaye hareketleri ve "carry trade" (düşük faiz getiren bir para biriminden borçlanıp krediyi yüksek faiz getiren bir para birimine yatırmak) gibi finans oyunlarının krizdeki rolünün sorgulandığı finans piyasalarında yeni çözümler aranırken, bu noktada katılım bankacılığı bir kez daha kendini gösterdi. Türkiye Katılım Bankaları Birliği Başkanı ve Albaraka Türk Genel Müdürü Fahrettin Yahşi, sektörü değerlendirdi.

1985 yılında ilk olarak bankamızın kurulmasıyla sahneye çıkan katılım bankaları, aradan geçen 26 yılın sonunda çok ciddi mesafeler kat etti ve Türk bankacılık sisteminin önemli aktörlerinden biri haline geldi. Eylül sonu verilerine göre, 53,5 milyar TL aktif büyüklüğü, 38 milyar TL katılım fonu büyüklüğü, 39 milyar TL kredi hacmi, 663 şube ve 14 bine yakın personeliyle çok ciddi bir noktada bulunuyor.

Son dokuz yıldır yürütülen politikalarla Arap dünyasıyla Türkiye arasında çok ciddi ilişkiler tesis edildi. Aynı dönemde gerek Türkiye ekonomisinin gösterdiği performans gerekse bankacılık sektörünün hem sağlam hem de kârlı bir alana dönüşmesi, Türk bankalarına teveccühü bir hayli artırdı. Tüm bunların sonucu olarak Arap sermayeli bankalar da yüzünü Türk bankalarına çevirmiş durumda. Aldığımız bilgilere göre özellikle körfez ülkelerinin ve bilhassa Katar'ın büyük banka gruplarının Türk bankalarına ilgisi bir hayli artmış durumda. Yakın zamanda Lübnan'ın en büyük bankalarından Bank Audi'nin Türkiye'de lisans almasının bu ilgi artışında etkili olduğu kanısındayım.

Arap bankalarının Türkiye'yi tercih etmelerinin bana göre anlamı şu üç noktada beliriyor: Birincisi, Türkiye'nin genç, dinamik ve gelişmeye aç ve açık bir yapısının olması. İkincisi, siyasal istikrarın devam edeceği ve buna paralel Türkiye ekonomisinin olumlu seyrini sürdüreceği yönündeki beklentileri. Üçüncüsü ise, Türk bankacılık sektörünün bütünü itibariyle hem sağlam hem de diğer ülkelerdekilere kıyasla hala çok karlı ve büyük oluşu.

1990'larda hızlı gelişen üçüncü tarz bankacılık olarak değerlendirilen katılım bankacılığı, 2000'li yıllarda kendini iyice göstererek, dünyanın her tarafında kabul gören alternatif üçüncü tip bir bankacılık sistemi haline gelmiştir. Bugün itibariyle yüzde 40'ı körfezde olmak üzere dünya genelinde 300'den fazla faizsiz bankanın oluşu, sistemin genel görünümü hakkında fikir veriyor. Öte yandan, 90'larda küresel ölçekte 150 milyar dolarlık bir hacme sahipken, bugün bir trilyon doları aşan bir hacme ulaşılmasını, sistemin gelişimi ve ne duruma geldiğine ilişkin bir başka çarpıcı durum olarak belirtmek gerekir. Son yıllarda sisteme ilgi sürekli artıyor. Bu durum özellikle 2008 global krizinden sonra iyice arttı.

Türkiye'nin sahip olduğu potansiyel dikkate alındığında katılım bankacılığı sektörünün önümüzdeki yıllarda ciddi bir büyüme ivmesi yakalayabileceği kanaatindeyim. 2010 yılı sonu itibariyle katılım bankalarının aktif toplamı 30 milyar dolar civarında olup, bu rakam sektörün aktif toplamının yüzde 4,3'üne tekabül etmektedir. 2023 yılında bu oranın yüzde 10 seviyesine yükseltilmesi hedeflenmektedir. Son yıllarda katılım bankaları sektör ortalamasının üzerinde büyümektedir. Yıllık ortalama yüzde 20 civarında yaşanan büyüme hızının aynı şekilde devam etmesi halinde 2023 yılında 250 milyar dolar civarında bir aktif büyüklüğüne ulaşılması mümkün gözükmektedir. Türkiye'nin sosyokültürel yapısı dikkate alındığında, etkin bir strateji çerçevesinde sektörün belirtilen rakamlara rahatlıkla ulaşabileceği kanısındayız.

2001 yılının sonunda aktif büyüklüğü bakımından sektörün ancak yüzde birini oluşturan katılım bankacılığı sektörü, geçen yıl sonu itibariyle payını 4,3'e yükseltti. Aynı şekilde kredilerdeki pay 2001 sonunda yüzde 1,8 iken, 2010 sonunda bu rakam yüzde 5,9'a çıkardı. Gelişmeleri farkeden Arap bankalarının ülkemize gelmeye başladıklarını belirten Fahrettin Yahşi, özellikle körfez bölgesi ve Katar'dan büyük bankacılık gruplarının Türkiyeye ilgisinin arttığını söyledi.

Katılım bankası, faizsizlik prensiplerine göre çalışan, kar ve zarara katılma esasına göre fon toplayıp, ticaret, ortaklık ve finansal kiralama yöntemleriyle fon kullandıran bankacılık modelidir. Bir getirinin faiz olabilmesi için kazancın önceden belli olması ve paranın karşılığında para kazanılması gerekir. Örneğin klasik bankalar belli bir faiz karşılığında mudilerden para toplamakta ve yine ilan edilen faiz oranlarında nakit kredi olarak ihtiyaç sahiplerine sunmaktadırlar. Kâr payında ise halktan para toplanırken belli bir gelir taahhüdünde bulunulmadığı gibi, ana para garantisi de yoktur. Kredilerdeki fark da şöyledir: Katılım bankaları kredi kullandırırken müşteriye doğrudan nakit ödeme yapmaz. Ödemeyi fatura karşılığında ve kredi müşterisinin işletmesi için ihtiyaç duyduğu malı satan satıcıya yaparlar. Ödemeden sonra üzerine kâr paylarını ekleyerek müşteriyi borçlandırır ve müşteriden taksitler halinde tahsil ederler. Böylece finansman, ticaret şeklinde gerçekleşir. Bu yöntem aynı zamanda verilen kredinin amaç dışı, verimsiz ve spekülatif alanlara gitmesini önleyen ve kayıt dışını kayda alan ideal bir finansman yöntemidir.