Aleniyet mahremiyet ilişkileri (1)

Modern düşünüşün alelâde anlamıyla skolastiğin ileri bir evresi olup olmadığı sorusu zihin kurcalayıcıdır. Bu, zaman ve zeminden, ya da kısaca tarihselliğinden kopuk olarak bir düşüncenin içine gömülmek ve oralarda kaybolmak anlamına gelir. İleri modernite süreçlerinde böylesi bir eğilim her zaman olduğundan daha fazla etkili gözüküyor. Düşüncenin serencâmındaki kırıklar, kopukluklar daha baskın hissediliyor.

Alelâde skolastiğin bir örneğini de siyâsal tartışmalarda izlemek mümkündür. Analitik olarak önümüze konulan bir kavram çifti var. Bunlar kesin bir ayırım muamelesi görüyor ve hayatta , zaman ve zeminde fazlaca sağlaması yapılmadan üzerine sayısız spekülasyon geliştiriliyor. Bahse konu olan ayırım "özel" ve "kamusal" ayırımdır.

Eski Grekçe idion, Latince olarak privare kavramları damıtılıyor:. Bu işler yapılırken semantik boyut ya yoksayılıyor; ya da ihmâl görüyor. Doğrusu başta gelen metodolojik endişelerimden birisi de tarihsellik sorunudur. Acaba Romalı kendisine privare denildiğinde biz modernlerin özel hayat olarak anladıklarını mı anlıyordu? Daha ileri gidelim; bu dünyanın her köşesinde , private life ya da privacy''den anlaşılan bu kavramların İngilizcedeki semantiği midir? Tereddütlerim var.

Bu sorular elbette ki gazete yazısı sınırlarını çok aşıyor. Okurları bunlarla sıkmak istemiyorum. Ama şu kadarını söyleyebiliriz. Özel hayat, daha önceki kuşaklar bunu husûsî hayat olarak bilir- mahremiyetle çok fazla alâkalı değildir. Kaldı ki geleneksel hayatın modern anlamda bir özel hayat sorunu olduğunu düşündürecek kültürel bir şekillenişi olduğundan ayrıca şüphelerim var.

Öte yandan; Koinon, civitas , res publica gibi kavramsal köklerle ilişkilendirilen ve dilimizde kamusal hayat-eski kuşaklar bunu anme hayatı olarak bilirler- olarak karşılanan olgular ya da süreçlerin de aynı çerçevelerde sağlamasını yapmak gerekiyor. Doğrusu yine geleneksel dünyalarda bugün bizim kamusal hayat (public life) ya da kamusal küre (public sphere) olarak anlamlandırdığımız olgu ya da süreçlerin bir karşılığının hayli belirsiz olduğunu düşünüyorum. Bu kavramsallaştırmalar arasında muhakkak ki benzeşen şeyler vardır. Ama benzeştirmeler üzerinden düşünmek zayıf bir düşünüş tarzıdır.

Benim tercihim ne özel ne de kamusal ayırımında çok fazla ısrarcı olmamayı; bunun yerine "mahremiyet" ve "aleniyet" kavram çiftine başvurmayı içeriyor. Zaten geleneksellik ile modernlik arasındaki esaslı kırılmanın, "mahremiyet" ile "aleniyet" arasında yaptığı ilişkisizlendirme olduğunu düşünüyorum. Geleneksel dünyada ister husûsî hayatlar isterse anme hayatları , birbirlerini örgütleyerek ve içererek varoluyordu. Bunun sağlaması mekânlar üzerinden yapılabilir. Eski Türk evindeki mekân yapılandırması mahrem (zaten harem olarak bilinir) ile alenî (selâmlık olarak bilinir) olan alanları zarif geçişlerle ilişkilendirmeyi anlatır. Yani kabaca ev , özel alan; sokak ya da meydan kamusal alandır türünden bir ayırım yapmak son derecede güçtür. Mahremiyetin aleniyete; aleniyetin ise mahremiyete evrildiği bir zarif yapılanmadır bu. Aynı prensibi Topkapı sarayında da izleyebiliriz. Aslında külliyen; evlerin sokaklara, sokakların çıkmaz sokaklara; çıkmaz sokakların evlerin bahçe ya da avlularına doğru akışkanlık kazandığı geleneksel şehir dokusunu, özel ve kamusal ayırımı üzerinden anlatmaya imkân yoktur.

Bu konudaki düşüncelerimi, sonraki yazıda paylaşmaya devam edeceğim.