Dünyânın acılarına ortak olmak: Ama nasıl?

Modern "uygarlık" iddiası eşitlik temelinde insan merkezli bir ahlâk üzerine kuruludur. Hattâ, kadim uygarlıkları bu açıdan eksik ve duyarsız görmeyi de ihmâl etmez. Kadim olan "tanrıyı merkeze alıp" insanı ihmâl etmekle suçlanırken; modern uygarlık bu durumu düzeltmek ve insanı merkeze almakla iftihâr ediyor. Oysa pratikte işlerin böyle yürüdüğü söylenemez. Nedense coğrafya Batı"dan Doğu"ya kaydıkça insanın değerinde fiilen bir azalma oluyor. Aslında azalma ne demek; insan hayâtı çeperlere gittikçe büsbütün değersizleşebiliyor. Meselâ Ortadoğu"da ya da Asya"da insan kayıpları vak"ay-ı âdiyeden sayılmaya başlıyor. Suriye"de, yıllar boyu Lübnan"da ve Irak"ta, Myanmar"da insanlar kanlı saldırılarda ölüyor. Buna "dünya kamuoyu" –bunun ne demek olduğunu halâ anlamış değilim- "yazık, vah vah" bile diyebiliyorsa ne alâ... Bu kanlı olaylar çoğu kez "dünya kamuoyu" tarafından sessizce; boş ya da anlamsız bakışlarla izleniyor. Ama A.B.D"de ya da Avrupa"da buna benzer bir olay olmaya görsün, günler boyu mâtemler, hüzünlü edebî konuşmalar ve anma törenlerinin sonu gelmiyor. Batı"nın mâhut ikiyüzlülüğü bu. Güneydoğu Asya sahillerini vuran ve 200.000"den fazla insanın ölümüne yolaçan 2004 tsunami felâketi bunun istisnâsı olarak görülebilir. Ama aldanmayalım; bu sıra dışı ilgi, ölenlerin hatırı sayılır kısmının Batılı turistler olmasından kaynaklanıyordu.

Batı"nın "iki yüzlülüğü"nü teslim etmekle birlikte, bu konudaki sorumluluğu sâdece oryantalizmin günah hanesine yıkmayı da başka bir sorumsuzluk ve haksızlık olarak değerlendiriyorum. Daha küresel düzeyde görülmesi gereken bir olgu bu. Mestroviç"in ünlü başılığıyla "duygu-ötesi" bir insanlığın manzaralarından söz etmeliyiz. Çok uzağa gitmeye gerek yok, bizim ülkemizin kamuoyu da farklı değil. Nitekim, Reyhanlı"da yaşanan fâcia, ne TV kanallarında ne de anagövde eğlence sektörünün programlarında doğru dürüst bir değişikliğe yol açtı. Vur patlasın, çal oynasın devâm edildi. Sıkışan, "ama ne yapalım, hayat devâm ediyor" diyerek, çıkıyor işin içinden. Dillere pelesenk olan bu gârip ifâde "duygu ötesi toplum"un mottosudur.

Çok kısa bir süre önce Bangladeş"de yaşanan ve binden fazla insanın ölümü ile sonuçlanan bir olay nedense haber programlarında sâdece bir binâ kusûru niteliğinde, o da ikinci derecede bir yer buldu. Evet, binânın yıkılması bir felâketli durumdur. Yıkılan binânın içinde yaşananları gölgelemesi ise bahs-i diger. Binden fazla kişinin bir gökdelende bulunması anlaşılabilir bir durumdur. Binânın gösterişli bir gökdelen olmadığı, 8 katlı; orta ölçekli bir binâ olduğu anlaşılıyor. Burada düşündürücü olan, binlerce insanın bu binâya sıkış tepiş ne için geldiğidir. Biraz kurcalayınca her şey aydınlanıyor. Binânın çürük çarık yapılan, içinde hiç bir güvenliğin olmadığı ve binlerce insanın her türlü güvenceden uzak, nerdeyse boğaz tokluğuna çalıştırıldığı bir yer olduğu anlaşılıyor. Yâni felâket bir insanlık ayıbını açığa çıkarıyor aslında. Ama kimse olaya bu açıdan bakmıyor. Binânın çökmesi, bilmem kaç gün sonra bir ya da iki kişinin "mûcize" kabilinden sağ kurtarılması sadece sansasyonel bir haber etkisi yaratıyor. İstenen bu etkinin sağlanması. Sonrası? Sonrasında hayat devâm ediyor...

İnsanlığın ahlâki değerleri, Edward Lattwack"ın çok da hoşuma giden doğru kavramlaştırmasıyla "turbo kapitalizmin" hızına dayanamıyor. Elbette ateş düştüğü yeri yakıyor. Ama bu çemberin dışına çıktıkça soğuma başlıyor. Garip olan ise soğumanın sorumsuzluk doğurmasıdır. Bu paradoks bâzılarını, özellikle de tuzu kuru entelektüel çevreleri aşırı ve aslında derûnî karşılığı olduğundan şüphe ettiğim bir sözde-içselleştirme tepkisi vermeye zorluyor. Vicdân, empati gibi plastik kavramlar havada uçuşuyor. Bir süre sonra, bütün bu tepkilerin aslında çoğunun incir çekirdeğini bile doldurmayan sâiklerle yüklü olduğuna kâni olduğum kişisel kavgaların, trajik ya da dramatik olaylara eklemlenerek sürdürülmesinden başka bir şey olmadığı da anlaşılıyor.

Yaşanan felâketler, fâcialar ve acılara nasıl vaziyet edebileceğimizi; onlarla çemberin dışında hangi dil üzerinden ortak olabileceğimizi inandırıcı temeller üzerinden tartışmak gerekiyor. Değilse mutandan, aşırı yorumlarla beslenen ölçüsüz tepkiler ile "hayat devâm ediyor" ezberi arasında bîkarar kalmak mukadder olacak...