Türkiye'nin notu darbeler temizlenmeden yükselmez

Son zamanlarda Türkiye'nin ekonomik performansı göz doldururken, bu performansın ülke notuna yansıması beklentisi oluştu. Ülke notunu belirleyen 3 ana etken olduğunu ve bunların finansal, ekonomik yapı ve politik risk olduğunu belirten Japon Kredi Derecelendirme Kuruluşu JCR Eurasia Yönetim Kurulu Başkanı Orhan Ökmen, Türkiye'nin politik risk alanında büyük eksikleri olduğuna dikkat çekti. Ökmen, “ülke notunu belirlerken göz önünde bulundurulan etkenlerden finansal ve ekonomik segmentin toplam ağırlığı yüzde 50 iken politik kısmın tek başına ağırlığı yüzde 50. Şimdi bu üç ana etkene dikkat edersek Türkiye'nin finansal ve ekonomik anlamda diğer ülkeler ile pozitif yönde ciddi bir şekilde ayrıştığı görülüyor. Ekonomik tarafta iyi olabiliriz ama politik risk alanında iyi değiliz” dedi. Bunun altında kültürel gelişmişlik seviyesi, eğitim seviyesi, kadın hakları, adalet sistemi, askerin konumu, anarşi, kürt sorunu gibi büyük yetersizliklerin olduğunu söyleyen Ökmen, bu alanlarda Türkiye'nin yatırımcı açısından riskli görüldüğünü ve korkulduğunu belirtti.

ABD ve İngiltere örneğini veren Orhan Ökmen, oralarda kaç yıl önce darbe olduğunun bile bilinmediğini söyledi. Ökmen, “Türkiye'de daha 1980'de darbe oldu ve 2000'li yılların başından beri de darbe ile ilgili soruşturmalar yürütülüyor. Politik çalkantılar çok vahim olmasa da dışarıdaki yatırımcı tarafından korkuyla izleniyor. 'Acaba Türkiye Kıbrıs'a, Kuzey Irak'a savaş açacak mı, Yunanistan ile durum ne olacak, Ermenistan ile savaş mı olacak?' gibi korkular var. Kimse Türkiye'nin ekonomik tarafı ile ilgili bir endişe taşımıyor. Sorun ülkenin politik yapısında. Türkiye'de maalesef politik risk iyi idare edilemiyor” diye konuştu.

Türkiye'de sık sık seçimlerin yapıldığını fakat referandumun erken seçim tartışmalarını azalttığını vurgulayan Ökmen, seçimlerin normal zamanda yapılmasının hükümete duyulan güveni, hükümetin devamlığını gösterdiğini söyleyerek şöyle devam etti: “Normal zamanda yapılan seçimler demokrasinin bir sonucudur. Ama yarın kaktığınızda Türkiye'de nasıl bir siyasi kriz çıkacak kimse kestiremiyor. Türkiye'nin siyasi anlamda kendine gelmeye ihtiyacı var. “

Kuzey Irak kısmında ciddi bir ekonomik potansiyel olduğunu fakat yatırımcının korkudan dolayı oraya gidemediğini belirten Ökmen, benzer korkunun Türkiye için de hissedildiğini söyledi. Ökmen, “Yatırımcılar ile konuşuyoruz. Irak'a 100 lira yatırıp bin lira kazanılabilir kısa süre içinde. Güvenlikten dolayı gitmiyor insanlar. Haklı. Çünkü önce güvenlik, sonra ekonomik aktivite. Yatırımcı bir yere gittiği zaman sermayemi geri alabilir miyim korkusu yaşamamalı. Aksi halde gitmez oraya. Şimdi Türkiye içinde politik risk yaratma konusunda uzman dense yanlış olmaz. Kürt sorunu, askerin politikada belirleyici olması gibi etkenler ülkede başlı başına risk” şeklinde konuştu.

Türkiye'nin notunun yatırım yapılamaz seviyede olsa da piyasa notlamasının farklı olduğunu sorduğumuz Ökmen bu konuda şöyle konuştu: “Bir ülkenin notu yatırım yapılamaz seviyede olsa da bu tamamen yatırım yapılamaz anlamına gelmiyor. Mesela Türkiye yatırım yapılamaz seviyede ama yabancı yatırımcı geliyor. Fakat yatırım yapılabilir seviyeye gelse şimdi bir birim yatırım geliyorsa o zaman on birim yabancı yatırım gelecek ülkeye. Her derecenin iki yönü var. Üst tarafı yatırım seviyesini alt tarafı risk seviyesini gösterir. Default etmiş bir ülkeye bile yatırım yapılabilme olasılığı var. Şimdi Türkiye'nin notunun içinde yatırım yapılabilme olasılığı da risk olasılığı da var. Türkiye şimdi yüzde 67'lerde falan yatırım yapılabilir seviyede. Yani yatırım yapılabilir kısmı risk seviyesinden yüksek şu anda. Genel bir kuraldır BBB'nin üstündeki notlara yatırım yapılabilir, aşağısı spekülatiftir. Ama spekülatif kategori de yatırım çeker. Hatta çoğu yatırımcı batmış firmaları almak ister.”

Türkiye'de şu anda 50 civarında bankanın olduğunu ve JCR Türkiye olarak her ay bunlarla görüştüklerini belirten Ökmen, JCR'nin verdiği notlara daha çok itibar edildiğini söyledi. Ökmen, “2008'den sonra Türkiye'den fon temini için Avrupa, ABD ya da Uzak Doğu'ya gidenlere özellikle JCR'nin terazisinden de geçtiniz mi diye soruyorlar. 2008'de hem pazar payı olarak hem de reytingine verilen değer olarak bizim önceliğimiz hızlandı” dedi. Ökmen şöyle devam etti: “JCR'nin sahibi bir grup. Japonya'da yüzlerce banka ve sigorta şirketi yüzde 1'in altında hisse ile ortak bu kuruma. Dolayısı ile notlarda askla etkili değiller. Olaya ticari de yaklaşılamaz. Kararları yanlıştır ya da doğrudur, o tartışılabilir ama objektifliği tartışılamaz. Diğerlerinin sahibi ise firmalardır. Eğer bir firmanın sahibi varsa o firmanın pozisyonuna göre yorumlar yapabilir o reyting kuruluşları.”

Reyting kuruluşlarının nottaki yanılma payını ölçen “transition matrix” denilen oran olduğunu ve bu oranın en yüksek olduğu reyting kuruluşunun kendileri olduğu bilgisini veren Ökmen, şöyle devam etti: JCR'nin transation matrix oranı yüzde 98. Bu, 100 nottan sadece 2 tanesinde yanılma anlamı taşıyor. Krizden önceki dönemlerde diğer reyting kuruluşlarının da 90'lı civarlardaydı. Moody's'de bu oran 60'lara kadar geriledi. Bu 100 nottan 40'ının yanlış olduğu anlamı taşıyor. Bu anlamda kuruluşların matrislerine de bakmak lazım.”

Mali Kural düzenlemesinin Ekim ayına ertelenmesi konusunu yorumlayan Orhan Ökmen, not artırımı ihtimalinin, mali kuralın ertelemesinden sonra, yasalaşma beklentisinin var olduğu dönemden daha düşük olduğunu söyledi. Ökmen, "Zira kamunun açık eğilimini, kontrolünü, şeffaflığını yansıtacak olan mali kuralın ertelenmesi makroekonomik politikaların kredibilite seviyesine daha fazla katkı sağlaması beklenmekteydi" dedi. Ertelemenin piyasalarda kısa dönemli algı bozulmalarına yol açacağını söyleyen Ökmen, "Ancak, ertelemenin temel gerekçesinde, 2011 yılı bütçesinin yaklaşan referandum ve seçimler nedeniyle kıskaç altına alınmak istenmemesi gibi bir durum söz konusu değilse ve yeni bütçenin mevcut orta vadeli mali plan çerçevesinde hazırlanıp Meclise sunulması sağlanabilir ise piyasalardaki kısa dönemli algı bozulmaları dışında Mali Kuralın ertelenmesinin çok da önemli neticeleri olmayacaktır" dedi. Ertelemenin para piyasalarına ve bu konuda karar alıcıların politikalarında da yansıması halinde sorun olacağını söyleyen Ökmen, "Bütçedeki disipliner eğilimin devam edeceğini beklemekteyiz. Seçim dönemleri hariç, uzun yıllardır Türkiye'de bütçe uygulamaları zaten belli bir disipliner yapı içerisinde yürütülmektedir” şeklinde konuştu.

Türkiye'nin büyüyen bir ekonomisi olduğunu, kamu borcunun sürdürülebilir seviyede bulunduğunu ve enflasyon düşüşünün ise bir efsane olduğuna dikkat çeken Ökmen, tek sorunun işsizlik olduğunu söyledi. Bütün bunlara bakıldığında Türkiye'nin AB'deki ülkelerin hepsinden daha iyi olduğunu belirten Ökmen, “Türkiye ekonomik açıdan problemli bir ülke değil. Sorunları diğer ülkelerden daha iyi halletmiş durumda. Mesela emlak piyasamız hiç sorun yaratmadı bize” şeklinde konuştu.

Reyting kuruluşları krizde her ne kadar kusurlu bulunsa da yerlerinin doldurulamayacağını vurgulayan JCR Başkanı, “Şu ya da bu şekilde yatırımcılar kendilerine yol gösterici olarak reyting kuruluşlarını görüyor. Eskiden reyting kuruluşlarının izlenilebilirlik oranı bu kadar yüksek değildi. Şu an yükseldiği için hatalarda düzeltilmeye başlandı” dedi. Ökmen şöyle devam etti: “Bu kuruluşların her birinin geçmişi 100 yıla dayanır. Bu kültürün oluşması ciddi bir zaman ve emek gerektiriyor. 5. bir reyting kuruluşunu oluşturmak için bir bu kadar daha beklemek gerekecek. Mesela Moody's çok eleştiriliyor ama yerine de bir kuruluş bulunamıyor.”

AB Tarafından European Association Of Credit Rating Agencies (EACRA) adı altında yeni bir birlik oluşturulduğunu ve bu birlik tarafından yeni bir kredi derecelendirme kuruluşu oluşturulacağı bilgisini veren Orhan Ökmen, reyting kuruluşunun 6 kurucu üyesi arasında kendilerinin de bulunduğunu söyledi. Ökmen sözlerini şöyle sürdürdü: “Avrupa ve civarında yaklaşık 40-45 lokal kredi derecelendirme şirketi var. Bunların içinden 6 kuruluşu seçtiler. Bizim kurumsallık seviyemizi iyi buldukları için bizi de seçtiler. EACRA tarafından oluşturulacak ve kurucun üyeler arasında bizim de bulunacağımız reyting şirketi, AB ülkelerine reyting verecek bir kuruluş olacak. Bu biraz daha yerelliğe önem verecek. Bu 4 büyük kredi derecelendirme kuruluşunun Avrupa'daki etkinliğini azaltacağı anlamına geliyor. AB, Basel Komitesi bu oluşumu destekliyor.”

Son zamanlarda reyting kuruluşlarının daha sık notlama yaptığını hatırlattığız Ökmen, bu konuda şöyle konuştu: “Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer ya; şimdi bir şekilde kısa bir önem içine daha doğru notların yerleştirilmesi için uğraşıyorlar. Son zamanlarda verdikleri notları daha doğru buluyorum. Eskiden yapılan bir takım yanlış davranışlar vardı. Onların düzeltmesi şimdi yapılıyor. O yüzden bu aralar daha çok not verilmesi ya da indirilmesi gündemde. Notları en az üç ayda bir takip etmek gerekiyor. Şu an kuruluşların yaptığı bu, çünkü kısa sürede çok şey değişiyor artık. Bu dönemde verilen notların sağlığı bir önceki döneme göre daha iyi. Daha gerçekçi çünkü daha iyi takip ediliyor o anlamda.”

Dünyada ülke ve kurumları notlayan 4 kuruluştan 3 tanesinin Anglo-Sakson kökenli dediğimiz Fitch, Standart&Poors ve Moody's, diğerinin ise Uzak Doğu kökenli Japon Reyting Kuruluşu JCR olduğunu söyleyen JCR Başkanı. “Bu kuruluşlar, 2000'li yıllarda özellikle gelişmekte olan piyasalarda borçluluk seviyesinin yükselmesine sebep oldu. Fakat kuruluşların da bunda suçu var. Finansal ürün ihraç eden kuruluşlar, reytingcileri dolandırdı. Kendi durumları kötü olunca hemen yan tarafında bir sigorta şirketi kurdu ve kendi çıkardığı tahvili o sigorta şirketine sigortaladı. Reytingciler 'bunun sigortası var, riski düşüktür' dedi ve ona göre notlama yaptı. Bu anlamda evet kredi derecelendirme kuruluşları suçlu ama tek başlarına değil” diye konuştu. Ökmen şöyle devam etil: “Bu süreçte ciddi borçlanma araçları da ihraç edildi. Sağlıklı mı sağlıksız mı, bunlara bakılmadı. Zaten o dönemde türev ürünlerde pek tanınmıyordu. Özellikle batı da faaliyet gösteren reyting kuruluşları bunlara iki sebepten dolayı ciddi bir inceleme göstermeden not verdiler. Birinci sebep kuruluşların da bu ürünleri tanımaması, ikincisi ise bu ürünlerin dibine bilerek ve isteyerek inilmemsiydi. Ne kadar güvenilir olduğu araştırılmadı. Bu ürünleri ihraç eden kurumlarda dolandırdı reyting kuruluşlarını.”

Reyting kuruluşlarının da hata yaptığını ve bunların özellikle 2008'den sonra ve 2009'un başında görüldüğü bilgisini veren Orhan Ökmen, “Bu süreçte ABD'de Hearing Comity denilen bir mahkeme kredi derecelendirme kuruluşlarının hepsini mahkemeye çağırdı. JCR'nin bu dönemde kredi notları ile ilgili hata yapmadığı, krizle ilgili sorumluluğu olmadığı belirlendi fakat diğer 3 kurum incelendi. Bunlar arasında en fazla Moody's incelendi. Moody's ise yanlışlık yapıldığı dönemde 'sistemin içine virüs girdi, önceden hata yapıldı' gibi gerekçeler sundu fakat bunlar kabul görmedi. Bu manada kuruluşlar cephesinde ciddi bir sarsıntı oldu ve hala da güven anlamında sorunlar var” şeklinde konuştu.