Yazar, düşünür, yerli

Edebiyat dünyasına adımını şiirle atan, 1940'da roman yazarlığına başlayışından sonra ölümüne dek kalemi elinden düşürmeden 'gerçekçi' olanı içinde bulunduğu -ya da bir türlü bulunamadığı- sisteme muhakkak bir yönüyle muhalif romanlar yazarak hep konuşulan, tartışılan bir isim; Kemal Tahir. Belki "gerçekçi olmadan namuslu olunmaz" ifadesi dolayısıyla, Türkiye'de fikir namusu denildiğinde akıllara gelen ilk isimlerden. Fikir işçiliğine paralel olarak düşünmekten vazgeçmeyerek "fikir işçisi" namıyla anılır olmasında Kemal Tahir'in her an yanında taşıdığı bilinen "yeniden" kavramı olmalı. Onun "herşeyi yeniden düşünelim" çağrısı, muhataplarını gerçeklerin değişkenliği ilkesine götürür. Kemal Tahir; "Gerçek kendisini zor teslim eder, çünkü canlıdır, değişkendir. Canlı ve değişken olduğu için de bir kere teslim alınınca sürgit elimizde kalmaz. Bu sebeple gerçekle girişilecek savaşın sonu yoktur. Bu savaşın zaferi sürekliliğindedir" diyor.

"Resmi tarih" ifadesini hiç benimsemeyen, bizim insanımızın dramını yazan, gerçeğin mütemadiyen değişim gösteren değerler karşısındaki durumunu yeniden irdeleyen, mütemadiyen yerli kalmayı özümseyen Kemal Tahir'i her bakımdan 'diğerlerinden' ve hatta 'benzerlerinden' farklı bulmak, yaşadığı yıllarda onu pek rahat bırakmamıştı. Sosyalizmin savunduğu 'çatışmaların sosyal sınıflardan doğduğu' ilkesini benimsemedi. Dolayısıyla; söyledikleri, yazdıkları ve roman kahramanlarına söylettikleriyle taraf olduklarını bile yeterince mutmain etmediğinden de hep birbiriyle karşıt anlamlı sıfatlara hedef oldu.

'Avanak batıcıları bunaltıyorum'

Kemal Tahir'in ilk romanı, Sağırdere, hakkında en çok söz ettiren romanı ise Devlet Ana'dır. Notları'nda "600 yıl önceyi anlatan, günümüzün olaylarını hatta bir anlamda yakın geleceğimizi aydınlatacağı düşüncesiyle..." yazdığını belirttiği Devlet Ana için yapılan eleştiriler karşısında Kemal Tahir'in yorumları şöyle: "... Bu kitapla durup durup yeniden uğraşmaları hoşuma gidiyor. Bizim avanak batılaşmacı yazarları bunalttığım meydanda. Daha da bunalacaklar. Çünkü çok gerilerde kaldılar. Kendilerini çoktan aşmış fikirlere karşı gerilerde debelenmek korkunç bir haldir." Kemal Tahir, Halit Refiğ'in çektiği Yorgun Savaşçı'nın anlaşılacağına dair bir ümit de taşımamış. "Sonuna kadar beni anlayan bir dünyada yaşamak belki de biraz tatsız olurdu" diyen Kemal Tahir, Rahmet Yolları Kesti romanını da, kendi ifadesiyle "dünyada yarı aydınlar arasında meydana gelen yanlış anlamaya parmak basmak istediği için" kaleme almış.

Kemal Tahir'i zaman zaman bir tarihçi olarak düşünmek hemen herkesin yanılgısı. Ölümünden sonra yakın dostlarının çalışmaları neticesinde, romanlarından hemen sonra en çok dikkatleri çeken düşüncelerinin derlenip ciltler halinde kitaplaştırılması da onu anlamanın bir başka yolu. Bunlardan biri olan Notlar/Batılaşma, Tahir'in sosyalizm içinde olduğu halde, "her konuda yerlilik" düşüncesine sahip olduğunun ispatını sunar.

Yazar Kemal Tahir ölüm yıldönümünde çeşitli etkinliklerle anılıyor. Server Vakfı'nın haftalık Çarşamba Sohbetleri'nde konuşan Doç. Dr. Kurtuluş Kayalı, Kemal Tahir'in edebiyattan gelen ve Türkiye'nin temel sorunları hakkında düşünce beyan edebilen eski dönem entellektüellerinin birisi olduğunu söyledi.

A.Ü. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Öğretim Üyesi Doç.Dr. Kayalı, Tahir'i yaşadığı döneme göre değerlendirmek gerektiğini belirterek, "Bir cumhuriyet entellektüeli olarak Kemal Tahir o dönemin temel duyarlılıklarına uygun bir entellektüeldir. Ama aynı zamanda o, bir başka orjinden; Marksizmden geliyor" dedi. Kemal Tahir ile ilgili kanaatlerden birinin, Tahir'in devleti yücelttiği düşüncesi olduğunu kaydeden Kayalı, şöyle konuştu: "Bu Devlet Ana'dan kaynaklanıyor. Ama Kemal Tahir aynı dönemde Köy Enstitüleri'nden söz ettiği bir şey daha yayınlıyor ve 'Köy Enstitüleri rejimsör yetiştirmeye yarayan kurumlardır' diyor." Kayalı, Kemal Tahir'in incelediği konuların sonraki dönemde, farklı biçimlerde ülke gündemine geldiğini belirtti.