Ekonominin yüzde 28'i kayıt dışında bulunuyor

Maliye Bakanlığı Hesap Uzmanları Kurulu, geçen yıl Türkiye'de kayıt dışı ekonominin boyutlarıyla ilgili kapsamlı bir araştırma başlattı. Başhesap Uzmanlarından Cenk Murat Arslan tarafından gerçekleştirilen araştırma sonucunda, “Hesap Uzmanları Kurulu - Kayıt Dışı Ekonomi Mali ve Ekonomik Raporu' hazırlandı. Yapılan hesaplamada 8 yıllık dönemde tahakkuk edenle, etmesi gereken KDV arasında 104 milyar 26 milyon 642 bin liralık bir fark olduğu anlaşıldı.

2002 yılında KDV açısından ekonomide yüzde 39'luk bir kayıt dışılık bulunurken, bu rakam red ve iade rakamları dikkate alındığında yüzde 29'a düştü. Rapora göre, 2002 yılından 2006 yılına kadarki dönemde kayıt dışılıkta bir iyileşme görüldü. Ancak dünya ekonomisinde ortaya çıkan krize paralel 2007, 2008 ve 2009 yıllarında kayıt dışılık rakamlarında bir yükselme gözlendi. Red ve iadeler sonrası 2007 yılında yüzde 19'a yükselen kayıt dışılık oranı, 2008 yılında yüzde 20, 2009 yılında ise yüzde 28 olarak gerçekleşti. Red ve iadelerin hesap dışında bırakıldığında ise 2009 yılında Türk ekonomisinin yüzde 40'nın kayıt dışı olduğu gibi bir sonuca ulaşıldı.

Girdi-çıktı tabloları üzerinden hesaplanan KDV'ye göre kayıt dışılıkta ise, 2002 yılında yüzde 38 olan kayıt dışılık oranı, 2005 sonuna kadar yüzde 30'ların üzerinde seyretti. 2006 yılında yüzde 22'ye düşen kayıt dışılık, 2007 ve 2008 yıllarında yüzde 25, 2009 yılında ise yüzde 27 oldu. Bu modelde, 2002 yılında Türkiye'de tahakkuk etmesi gereken ile tahakkuk eden KDV arasında 21 milyar 833,2 milyon lira fark bulunurken, rakam 2009 yılında 56 milyar 631 milyon liraya yükseldi. Ancak söz konusu fark, red ve iadelerle birlikte 2002 yılında 13 milyar 380 milyon liraya, 2009 yılında ise 20 milyar 792 milyon liraya geriledi.

Raporda, bulgular ışığında denetim ve incelemelerin yapısının değiştirilmesi de öneriliyor. Denetim ve incelemelerin nerelerde ya da hangi mükellefler üzerinde yoğunlaştırılacağının belirlenmesinde, sektörlerin çıkış noktası olarak alınabileceği belirtilen Raporda, 'Sektör odaklı bir sınıflama ile aynı sektörde faaliyet gösteren mükelleflere ilişkin düzenli veri sağlanabilir. Bu şekilde sektörle ilgili veriler toplanacak, sektöre ilişkin oranlar, riskler, sıkça yapılan işlemler belirlenecek” görüşleri savunuluyor.

Rapor, iller ve bölgeler itibariyle de şu tespitlere yer veriyor: 'Çeşitli çalışmalarda Türkiye'deki illerin gelişme oranlarının çok heterojen ve birbirinden kopuk bölgeler arasında yayıldığı, bunun doğal sonucu olarak iller arası ve bölgeler arası gelişmenin çok dengesiz bir karakter arz ettiği sonucuna varılmıştır. Türkiye'de GSYH'de en büyük paya sahip 5 ilin ilk sırasındaki İstanbul'un Adana ve Sakarya ile, Ankara'nın Afyon ve Bursa ile, İzmir'in Hatay ve Antalya ile, Kocaeli'nin İzmir ve Hatay ile, Bursa'nın da Manisa ve Ankara ile en yüksek korelasyona sahip olduğu tespit ediliyor. İlişkilerin en yüksek olduğu iller Adana-İstanbul-Sakarya, Bursa-Manisa-Afyon-Niğde ve Denizli-Kayseri arasındaki korelasyonun nedenlerinin araştırılması gerektiği, birbirine komşu olmayan bu iller arasındaki ekonomik ilişkilerin bölge, sektörler, arz ve talep açısından değerlendirilmesine ihtiyaç vardır.”

Raporda, sektör bazındaki analize göre, örneğin ayakkabı imalatında kayıt dışı üretim azalma eğilimi gösteriyor. Sektörün girdilerinin çoğunun ithal olmasına paralel sektörde fabrikalaşmanın artmasıyle kayıt dışı üretim azalıyor. 1950'lerden itibaren toplam istihdamda yüzde 13,6, imalat sanayii içinde yüzde 23,9'luk paya sahip tekstil ve hazır giyimde de, 2000'li yılların başında yaşanmaya başlanan talep dalgalanmaları ve 2005'de kotaların kalkmasıyle sıkıntıya girildi. Sektörde son 3 yılda yaklaşık 10 bin işletmenin kapandığı ve sadece 2008 yılında krizin etkisiyle 60 binin üstünde kişinin işsiz kaldığı tahmin ediliyor. Gelişmeler Raporda, 'Gidişata ayak uyduramayan ve kayıt dışı ekonomiyle dirsek teması çok olan işletmelerin sayılarının ve cirolarının azalması, birçok sektörde faaliyetlerin kayıtlı hale gelme sürecini hızlandırmıştır' denildi.