HayatBorges konuşuyor

Borges konuşuyor

Wilis Bornstone’nin yayına hazırladığı “Borges Sekseninde: Sohbetler” adlı kitap raflarda yerini aldı. Kitapta şiir, öykü gibi çeşitli metinlerine aşina Jorge Luis Borges’in edebiyat ve sanat alanındaki tartışmalar karşısındaki duruşuna şahit oluyoruz.

Haber MerkeziYeni Şafak
Jorge Luis Borges
Jorge Luis Borges

NECİP TOSUN

Bir edebiyatçının, sanatçının, düşünce adamının fikir ve sanat dünyasını anlamada, yorumlamada en etkili türler söyleşi, günlük ve anılardır. Buradan yola çıkılarak o sanatçı, edebiyatçı, fikir adamı daha kapsamlı ve derinlemesine anlaşılabilir. Diğer yandan şiir, roman, öykü gibi yazınsal türlerin kuramsal temelleri ağırlıklı olarak bu edebiyatçılarla yapılan söyleşilerden oluşturulur. Çünkü yaptığı iş hakkında konuşan bu insanlar, işin mutfağında olduğu için daha sağlıklı, kullanışlı ve kuşatıcı bilgiler aktarırlar.

Sanatçıların eserlerine ilişkin açıklamaları, onların yazın tecrübeleri, sanat-edebiyat tarihçileri, eleştirmenler ve kuramcılar için her zaman önem verilen iyi bir yol gösterici olmuştur. Onların sadece yazdıkları eserler değil, yazınsal türlere, edebiyata değin düşünceleri de hep önemsenmiş, eleştirmenler, incelemeciler, kuramcılar için ufuk açıcı belgeler olarak değerlendirilmiştir. Bu anlamda bir sanatçının-edebiyatçının eserleriyle ilgili yaklaşımları her zaman edebiyat tarihinin vazgeçilmez kaynakları olmuştur.

HER TECRÜBE BİRİCİKTİR

Edebiyatçıların, yazarların kendileriyle yüzleşerek, eserlerini, hatta kişiliklerini bir model, örnek tip olarak masaya yatırıp, buradan edebiyatın genel sorunlarına ilişkin çıkarımlar yapma cesareti, içtenliği göstermeleri takdirle karşılanmalıdır. Çünkü bu kitaplar sadece büyük yazarların kendi yazdıklarına ilişkin birikimlerini barındırmıyor, başka yazarlara, edebiyatın kadim sorunlarına ilişkin görüşleri de içeriyorlar. Kuşkusuz her yazarın tecrübesi biriciktir. Ama büyük edebiyatçılar eserlerini oluşturma süreçlerine tanıklık etmek, sadece eleştirmenler, kuramcılar için değil, genç edebiyatçılar için de yol gösterici ve öğreticidir.

Wilis Bornstone’nin yayına hazırladığı ve Celal Üster’in dilimize aktardığı Borges Sekseninde: Sohbetler kitabı, dünya edebiyatının önde gelen isimlerinden olan Jorge Luis Borges’in şiiri, romanı, öyküyü nasıl anladığını, Doğu-Batı kavramına nasıl baktığını merak edenler için önemli bilgiler içeriyor.

Jorge Luis Borges eserleriyle çağımıza damgasını vuran şair, öykücü ve deneme yazarı. Her zaman okumanın yazmaktan daha önemli olduğunu savundu, yazdıklarını bir daha okumamakla ünlendi. Sayısız yazarın üstünde ağır etkisi oldu ve onların yazış biçimlerini, edebiyat anlayışlarını değiştirdi.

Edebiyatı, kültürü, sanatı sanatının öznesi yapan Borges, dünyanın bütün dillerine, kültürlerine, yazarlarına, sanatçılarına, şairlerine, sonra ansiklopedilerine, masallarına ve kutsal kitaplara uzanır ve bütün bunları imgelere dönüştürerek yazılarına boca eder. Bu yüzden Borges tümüyle bir kavram, kültür, felsefe yazarıdır. Neredeyse bütün bir insanlık tarihini yeniden yorumlamaya girişir. Apaçık düş gören bir vakanüvistir o. Kitaplar, metinler, yazarlar arasında gidip gelir. Kitaplar pek çok yazısının ana temasıdır. Kahramanlar, yazarlar, görüşler yeniden üretilir. Tarih, mitoloji, teoloji yazılarını kaplar. Yazıları, bir kitaplar galerisi gibidir. Şairler, krallar, gezginler dolaşır yazdıklarında.

Borges kuralcılığı reddeder. Söylenecek her şey söylenmiştir, bu yüzden de ne yaratımdan ne de orijinallikten söz edilebilir. Metin dışı imkânsızdır. Özgünlük yoktur, her şey kopyadır, taklittir. Bütün yorumlar birbirinden ürer. Güzellik, estetik duygusu seçkinciliktir ve reddedilmesi gerekir. Ona göre yenilik saçmadır. Her şey daha önce yapılmıştır. Yeni bir şey yaratabileceğimizi sanmak derin bir aldanıştır. Tarihsel olayları, söylenceleri yeniden yorumlar. Gözü hep geçmiştedir. Çünkü ona göre insanlığın bütün bir kaderi aynıdır. Aslında hep aynı öyküyü anlatırlar, ama değiştirerek. Hep aynı acılar yaşanır, aynı trajediler. Sahneler bile aynıdır. Sadece yenilenirler. Bütün insanlar aslında aynı insanlardır. Hem de yüzyıllardır. Bir insanın bir insana düşman olması aynı zamanda kendine düşman olması demektir.

ÖNCE HARFLERİ SONRA YÜZLERİ YİTİRDİM

Tümüyle masallardan, efsanelerden, mitlerden beslenen Borges’in metinlerinde rüya düşüncesi geniş yer tutar. Pek çok metni dilinin fantastikle bütünleşen atmosferinde yer alır. Onun karakterleri için, rüya bir yol gösterici, bir rehberdir. Borges, kimi metinlerinde neredeyse olduğu gibi rüyalarını yazdığını belirtir. Sadece inandırıcı hâle getirmek için birkaç ayrıntıyı değiştirmiştir. Rüyalardaki görüntüleri yazarken bu hissi yakalayabilmek önemlidir. Borges bunları başarıyla gerçekleştirir. Bu nedenle Borges’e göre yazmadan önce rüyaları çözümlemek gerekir. Çünkü hikâye güçlerini görüntüden değil kelimelerden almalıdır.

Borges’in işte tüm bu edebiyat, sanat, kültür yaklaşımını Borges Sekseninde: Sohbetler kitabında ayrıntılarıyla görürüz. Kitapta ayrıca onun kişisel hayatının iz düşümlerine de tanıklık ederiz. Hem de o güzel, kuşatıcı, derinlikli üslubuyla. Bilindiği gibi Borges görme özürlü, kör bir yazar. Doğuştan değil de sonradan görme yetisini kaybetmiştir. O bu durumu bir soru üzerine şöyle anlatır: “Körleştiğimi çok yavaş fark ettiğim için öyle müthiş sarsıldığım bir an yaşamadım. Körlük ağır ağır inen bir yaz alacakaranlığı gibi geldi. O sıralar Ulusal Kütüphane’nin başkütüphanecisiydim ve harfsiz kitaplarla kuşatılmış olduğumun ayırdına varmaya başladım. Sonra dostlarım yüzlerini yitirdiler. Sonra da aynada kimsenin olmadığını fark ettim.”

Borges konuşmasında hayatında dönüp dönüp okuduğu kitaplardan söz eder: Binbir Gece Masalları, Don Quijote, İlahi Komedya, Shakespeare’in eserleri. Konuşma boyunca bu eserlerin niye önemli olduğunu, onları diğer eserlerden ayıran özellikleri, edebiyat ve kültür dünyasına katkılarını aktarır. Özellikle klasik olmanın nedenleri ve sonuçları üzerinde durur. Yazarlardan çok kitapları önemsemesi, aslında herkesin aynı kitabı yazdığını iddia etmesi onun en çok bilinen görüşleridir. Bu kitaplar hakkında da benzer görüşler ileri sürer: “Binbir Gece Masalları”nı yazmış olan insanların adlarını biliyor muyuz? Bilmediğimiz gibi umurumuzda da değil. Shakespeare’in özel hayatını ne kadar biliyoruz? Hiç bilmediğimiz gibi umurumuzda da değil?”

Sanat-edebiyatın en tartışmaları konularından biri sanatın-edebiyatın kaynağıdır. Bazılarına göre sanatın kaynağı uyum ve huzur pek çok yazara göre de dram ve çatışmadır. İkinci görüşteki yazarlar, huzurlu, çalkantısız, sükûnet içindeki bir ortamdan sanatın doğamayacağı, sanatın dram ve trajediden doğacağını sıklıkla dile getirirler. Bu anlamda çatışma, huzursuzluk ve acı, insanın yazma gerekçelerinin başında gelir. Eser bir çığlıktır ve kaynağı da huzursuzluktur. Yazar eseriyle ikiyüzlülüklerle, ihanetlerle ödeşmeye, yazıyla kendini onarmaya çalışır. Kişi bir yandan kendi kendisiyle bir iç döküş hâlinde söyleşirken bir yandan da hayatı yaşanmaz kılan, olumsuzluklarla hesaplaşır. Bu eserlerde; acı, yalnızlık ve dışlanmışlık; anlatıcının öfke ve isyana dönüşmüş çığlığıdır. Jorge Luis Borges yazının bizzat mutsuzluktan, acıdan kaynaklandığını düşünür: “Şair başına gelen her şeyi kendisine verilmiş bir şey olarak görülmelidir, bahtsızlığı bile. Bahtsızlık, yenilgi, aşağılanma, başarısızlık bizim araçlarımız bunlardır. Mutluyken bir şey üretmeyi bekleyemezsiniz. Mutluluk hedefine varmıştır zaten. Oysa hatıralar verilir bize, bizim işimiz onları şiire dökmektir. Ve sahici şairsem eğer, hayatımın her ânını bir şiir olarak duyumsamalıyım, hayatımın her ânını biçimlendirmem gereken, yoğurmam, şiire dökmem gereken bir kil gibi görmeliyim.”

Edebiyat her şeyden önce bir dil olayıdır. Bu nedenle iyi yazarlardaki en önemli özellik, dil işçiliğidir. Bunlar yazılarında titiz bir dil işçiliği sergiler. Dilin iyi kullanımıyla anlam parlatılır, billurlaştırılır. Sözcüklerin anlam zenginliklerini keşfederek, ses değerine önem verip dilin artık kaybolmaya yüz tutmuş anlam derinliklerini gün yüzüne çıkarırlar. Sözcüklerin anlam çeşitliliğinden, çağrışımlarından yararlanarak anlam açıklığıyla birlikte yan anlamlarını ortaya çıkarırlar. Dil ile yazdıklarına bir büyü katarlar. Borges edebiyatçının dile katkısını şöyle anlatır: “Bir dilden büyük bir şair geçtiyse o dil artık aynı dil değildir. Bir şeyler değişmiştir.”

Borges söyleşilerde her yazdığına tapan günümüz yazarları için de yol gösterici deneyimler paylaşır: “Evime gelirseniz çok iyi bir kütüphane ile karşılaşacaksınız ama benim tek bir kitabımı bile göremeyeceksiniz; çünkü onlara kütüphanemde yer vermiyorum. Benim kütüphanem iyi kitaplarla doludur. Hiçbir kitabımı bir daha okumadım. Yazarım ama bir daha okumam. Bir kitabı ondan kurtulmak, onu unutmak için yayımlarız. Kitap yayımlandı mı, ona olan tüm ilgimizi yitiririz.”

Dünya edebiyatına ve düşünce dünyasına damgasını vurmuş bir yazarla, birikiminin zirvesinde, seksen yaşında yapılan bu söyleşi her okur için derinlikli bilgiler, gözlemler ve yol açıcı düşünceler içeriyor.

ÖNERİLEN VİDEOLAR
Bu kez Erdoğan salonu alkışladı
Kütahya'da partisinin il kongresinde konuşan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan salondaki vatandaşları alkışladı.
Metalleri oyun hamuru gibi büküyor
Mobibieger isimli bu hidrolik makine metallere adeta oyun hamuru gibi şekil veriyor.
Emekliler dikkat! Son 10 gün
Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından, kamuda 30 yılın üstünde hizmeti olan 233 bin emekliye toplam 1 milyar liradan fazla ödeme yapıldı. Yaklaşık 450 bin emekliyi ilgilendiren imkandan yararlanmak isteyenlerin 29 Ocak'a kadar başvurmaları gerekiyor.
Sıfır rakamını ilk o kullandı: El Harizmi
Cebirin temelini atan ve geliştiren, 'X' bilinmeyenini ilk kullanan Müslüman Alim El Harizmi'nin hayatını bu haftaki Bilime Yön Veren Müslüman Alimler serimizde ele aldık.
İsrail zindanından acı bir çığlık: İsra Ceabis
İşgal altındaki Doğu Kudüs'te yaklaşık iki yıl önce otomobilindeki tüpün patlaması sonucu vücudunun yüzde 60'ı yanan, ancak olayda yakındaki bir İsrail askerinin de yaralanması nedeniyle 11 yıl hapis cezasına çarptırılan Filistinli tutuklu İsra Ceabis yazdığı mektubunda, özel bakım ve tıbbi yardıma muhtaç olmasına rağmen İsrail makamlarınca ihmal edildiğini bildirdi.



Nas ve Kevser Surelerini Filistinli Yusuf’tan dinleyelim
Filistinli minik Yusuf'un, Mescid-i Aksa'nın avlusunda Nas ve Kevser Surelerini okuduğu anlar izleyenleri gülümsetti.
PKK'nın korkulu rüyası mavi bereliler sınırda
Türk Silahlı Kuvvetlerinde, karargahlara verilen emir kapsamında sınır birlikleri, olası Afrin operasyonuna yönelik en üst hazırlık seviyesine getirildi. Afrin ve Münbiç'i terörden süpürme harekatına katılacak komandolar uçaklarla Hatay'a sevk ediliyor. Bölgeye sevk edilen birlikler arasında TSK'nın gözde birliklerinden Kayseri Hava İndirme Tugayı ile Kırklareli 55. Mekanize Piyade Tugayı var.




Afrin’e süpürme harekâtı
ABD'nin PYD-YPG ile Suriye'de oluşturmaya çalıştığı terör koridorunun en önemli merkezlerinden Afrin, Türkiye'nin operasyon menzilinde. Türkiye, Fırat Kalkanı ardından kritik bir müdahaleye daha hazırlanıyor. Türkiye'nin operasyona hazırlandığı Afrin'in önemi nedir ve operasyonun nasıl gerçekleşecek?


Öğrenme güçlüğü çekti milyar dolarlar kazandı
67 yıllık hayatına birçok başarıyı sığdıran Richard Branson'a disleksi 5.1 milyar dolar kazandırdı. Branson'ın hayatını Dönüm Noktası'nda ele aldık...


Bu makine şeritleri kendi kendine boyuyor
Şerit boyama makinesi üreten Stim firmasının Kontur 700 isimli modeli herhangi bir sürücüye ihtiyaç duymadan şeritleri boyuyor.
Bunu Gördünüz Mü? Böyle duran top organizasyonu görülmedi
Dünyanın en saçma duran top organizasyonu, Dortmund'lu yıldızın oğlunu ağlatması ve daha fazlası... Tuğçe'nin sunumuyla 'Bunu Gördünüz Mü?'


Katar Şeyhi esir alındı!
Haziran ayından bu yana Katar'a karşı büyük bir ambargo başlayan Arap ülkelerinin arasında bulunan Birleşik Arap Emirlikleri, Katar'daki kraliyet ailesinden Şeyh Abdullah El-Sani'yi esir aldı. El-Sani yayınladığı videoda, başına bir iş gelirse sorumlusunun Abudabi Veliahtı olduğunu söyledi.
ABD’li uzman: Dünyanın yeni katilleri biziz
ABD'li medya uzmanı ve aktivist Jerry Day, Amerika'nın özellikle Ortadoğu ülkelerine yaptığı müdahalesine ve bu müdahalelerin hiçbir yasal gerekçeye dayanmadığına dikkat çekerek, ''ABD, uluslararası tüm anlaşmaları ihlal etti, Müslüman ülkeleri bombaladı, insanları öldürdü. Bu yüzden gittikçe yalnızlaştı. Bir gün sonumuz, İkinci Dünya savaşı sonrası Almanlar gibi olacak. Dünyanın yeni katilleri biziz'' şeklinde konuştu.
Filistinli çocuktan en samimi ‘İsrail’ boykotu
Kudüs'te yaşayan Filistinli küçük bir çocuk, markette alışveriş yaparken babasının şaşırtmacasına rağmen İsrail üretimi ürünleri almıyor. İsrail ürünlerini boykot eden sevimli çocuk, “Hayır o İsrail malı” diyerek diğer ürünü alıyor.
'Sakallı olduğu için' saldırıya uğradı!
Kolombiyalı bir adamın 'sakallı olduğu için' hakaret ve saldırıya uğraması, ABD'de yükselen İslamofobiyi gözler önüne serdi.

Kritik yıl 2019 öncesi milli adım
Cumhurbaşkanlığı sistemi Türk siyasetini yeniden şekillendiriyor. Bunun ilk işareti de AK Parti ile MHP arasındaki 'Milli İttifak' görüşmeleri oldu.
Yaralı Yüz: Franck Ribery
2 yaşında geçirdiği ve hayatı boyunca yüzünde izini taşıyacağı kaza, 23 yaşında Müslüman oluşu... Bilinmeyen yönleriyle Fransız yıldız Ribery'nin hayatındaki dönüm noktaları...


Filistinli Emel artık özgür...
İsrail'in hapse attığı 17 yaşındaki Filistinli Emel'in 1,5 yıllık hapis cezasının ardından özgürlüğe ve ailesine kavuştuğu o anlar…
"Karşınızda ne Osmanlı'nın hasta adamı ne Cumhuriyetin çömez devleti var!"
43. Muhtarlar Toplantısı'nda Cumhurbaşkanı Erdoğan, Cumhurbaşkanlığı Külliyesi'nden tüm dünyaya mesaj verdi.
Muhalifler 20 Esed askerini esir aldı
Türkiye, İran ve Rusya'nın girişimiyle ilan edilen 'çatışmasızlık' bölgelerinden İdlib'de yoğun çatışmalar yaşanıyor. Muhalifler, çatışmalar sırasında Esed rejimi saflarındaki 20 Şii milisi esir aldı.