"Etnik sayım" konusunda üç yazı (1)

Bundan önceki iki yazım “Etnik nüfus sayımı etik mi?” başlığı altında çok önemli bir konuya ilişkindi. Konu yeni nüfus sayımının yakın olmasından dolayı bizi ayrıca ilgilendiriyordu. “Biz kimiz?” sorusunun cevabını aramak, “Kim” olduğumuzu öğrenmek için “Kimlikleri” saklamak ya da saymak arasında bir seçim yapmanın zamanıydı. Hele de Kürt siyasetinin son dönemde “kimlik” meselesine verdiği önemi “demokratik özerklik” gibi yeni kavramları da işin içine katarak açıkça belirttiği bir dönemde.

Konuya ilişkin ikinci yazımın sonunda belirttiğim gibi “Etnik nüfus sayımı etik mi?” konusu ciddi ve zor bir konu olduğundan hiç değilse birkaç yazıyı daha hak ediyordu. Bu çerçevede iki yazının taslağını kafamda kurmuştum bile. Sonra önüme –aklımdan tamamen çıkmış- aynı konuda 2007 Nisanı''nda yayımladığım üç yazı çıktı. O dönem KONDA''nın Milliyet gazetesi için etnik kimlikler üzerine yaptığı bir araştırmadan hareket eden bu üç yazıyı tekrar okuyunca, bugün için bu yazılara ekleyecek fazla bir bilgi ve yorumumun olmadığını fark ettim. Ve de –kolayca tahmin edeceğiniz gibi- 2007 yılının bu üç (“kıyamadığım”!) yazısını “Etnik nüfus sayımı etik mi?” başlıklı bundan önceki iki yazımın arkasına takmaya karar verdim… Aşağıda bu yazılardan ilki, “ Biz kimiz?'' sorusunun cevabını aramak” başlıklı yazı yer alıyor. Kalan iki yazıyı önümüzdeki cumartesi ve pazar günü yayımlayacağım.

***

Kimilerinin canını sıksa da içinde yaşadığımız toplumun (da) bir “mozaik” olduğu muhakkak.

Ancak bu tespitin yapılması tek başına yeterli mi? Yani, tespiti burada bırakmayıp söz konusu “mozaik”i oluşturan unsurlar hakkında olabildiğince bilgi edinmek daha doğru değil mi?

Bilgiden korkulmaması gerektiğini düşünüyorsak, bu ilkeyi “mozaik” söz konusu olduğunda da unutmamamız gerekir. İçimizden ne kadarının Türk, Kürt, Çerkes, Gürcü, Laz (...) olduğunu bilmek, bu konuda ortada dolaşan farklı rakamlarla günü geçirmekten daha iyi değil mi? Bu yöndeki merakımızı diller, dinler-mezhepler alanına da taşıyabiliriz. İçimizden ne kadarı Alevi mesela?

İsterseniz sorumuzu bu kez şöyle soralım: Etnik-dinsel-mezhepsel istatistikler uygulamak yaşadığımız toplum hakkında bizi daha çok bilgilendireceği için yararlı bir girişim midir, yoksa “sosyal”ı etnikleştirilmesi-mezhepleştirilmesi tehlikesini taşıdığı için uzak durulması gereken bir yöntem mi?

Biliyorsunuz; bu mesele de dünyada “liberal-cumhuriyetçi” ya da “cumhuriyetçi-demokrat” olarak ayrılan cenahlar tarafından farklı değerlendirilmektir. Bir tarafta “sosyal”i başta etnik-dinsel-mezhepsel olmak üzere her türlü “kimliksel aidiyetler”in dışında tarif edip anlamak isteyen “cumhuriyetçiler”, öte yanda ise toplumun (“sosyal”in) “kimlikler” hesaba katılmadan anlaşılamayacağını ta başından beri bellemiş “liberaller”. Dolayısıyla, birinci cenah için “etnik-dinsel-mezhepsel istatistikler”e başvurmanın -herkesin “eşit” kabul edildiği ve “köken, ırk, din” ayrımının yapılmadığı bir yapıda- olsa olsa “ayrımcılık” yaratmak gibi bir katkısı olabilir. Oysa ikinci cenah için bu bilgiler ayrımcılığın -zaten- yaşanmakta olduğu toplumu daha iyi anlamamızı sağlayacağından, tam tersine, ayrımcılığa maruz kalanların şartlarını düzeltebilmek yolunda çok yararlı bile olabilir. Bir tarafta “sosyal”in ancak yasalarca tarif edilmiş “tek kimlik”li vatandaşlardan oluştuğu iddiası, öte yanda “tek kimlik”te ısrarın “sosyal”in anlaşılmasının önünde duran önemli bir engel olduğu tezi.

Bu konuya niçin girdiğimi -tabii ki- tahmin etmişsinizdir. Tarhan Erdem''in yönettiği Konda tarafından yapılan geniş çaplı bir araştırma etrafında gelişen tartışmalardan hareketle bu girişi yaptım. Önümüzdeki sonuçlara 50 bine ulaşan yüz yüze görüşmeye dayanan gerçekten önemli bir araştırma ile varılmıştı. Bildiğiniz gibi, çok geçmeden sonuçlara ilişkin itirazlar da yükseldi. En başta da tabii ki “12 milyon Kürt” ve “5 milyon Alevi”den söz eden sonuçlara... Bu itirazların gelmesi son derece normaldi, çünkü bugüne kadar her iki kimlik için ortaya atılan rakamlar o kadar çeşitli ve oransızdı ki, sonuçların herkesi memnun etmesi düşünülemezdi.

Araştırmaya gelen -daha cılız bir biçimde- ikinci itiraz ise, toplumun etnik-dinsel-mezhepsel oluşumunu konu edinen bu tür araştırmaların hayırdan çok şer getireceği yolundaydı. (Araştırmanın maliyeti olarak ortaya atılan rakamlar etrafında yaşanan tartışma da önemli ölçüde bunun bir parçasıydı.)

Birinci sınıfa giren itirazlardan başlayalım: Bir toplumda (“mozaik”) her grubun, her kimliğin kendi sayısını olabildiğince yüksek tutmasının-göstermesinin nedenlerini sıralamaya gerek yok. Nitekim bildiğiniz gibi, “24 milyon Kürt” ya da “20 milyon Alevi”den söz edenler de çok. Peki o zaman bu sayı kavgası nasıl sonuçlanabilir? Bu “kavganın” sonuçlanması da gerekir, çünkü ülkede her türden politikanın oluşturulmasında bu bilgilerin rolü son derece önemlidir.

Bu bilgilere ulaşmanın en kolay yolu tabii ki “sayımlar”dır. Sayım sırasında toplumun etnik-dinsel-mezhepsel haritasını (istatistikleri) çıkartmak en kolay yoldur. Ancak yol kolay olsa da, kimlik haritasına ilişkin soruların oluşturulması önemli bir tartışma konusudur. Sadece Türkiye''de değil, “ulus-devlet” modelini benimsemiş hemen her ülkede. Nitekim bildiğiniz gibi, Türkiye''deki nüfus sayımlarında 1965''ten itibaren “anadil”i saymaya yönelik sorular kaldırılmıştır. Din-mezhep soruları ise zaten hiç yer almamıştır.

Şimdi gelelim asıl soruya: Bugünkü geçerli olan yöntemde ısrar etmek mi daha yararlıdır yoksa sayım sorularını (Milliyet-Konda''ya iş bırakmayan bir biçimde!) kimliksel açıdan zenginleştirmek mi?

Cevapları da yarınki yazıda gözden geçirelim.