Pastoral Senfoni

5 Mart. Bu tarihi bir doğum tarihi gibi not ettim. Bir gülümsemeden çok, yüz ifadesinde küçük bir değişim diyebiliriz. Yüz hatları birdenbire canlandı. Alpler'in doruklarında zirveleri şafakla beraber geceden çıkartıp belirginleştiren, karlı tepeleri aydınlatan seher ışığı gibi, ani bir şimşek çakışı gibi, mistik bir renk geldi yüzüne. Ona bakarken, meleğin uyuyan suyu uyandırmak için indiği Bethesda havuzunu hatırlayıverdim. Gertrude'ün gözlerimin önünde birdenbire bir meleğe dönüşebilmesi hayranlık uyandırdı bende. Çünkü yüzünü aydınlatan bu ışıkta, zekâdan çok Allah sevgisi vardı, öyle bir şükran duygusu ve aşkla doldum ki, zavallı kızın alnına kondurduğum öpücüğü yüce Allah'ıma adıyormuşum gibi hissettim.

Bu ilk sonucu elde etmek ne kadar zor olduysa, hemen arkasından gelen gelişmeler de bir o kadar hızlı oldu. Bugün buradan bakınca ilerlemek için geçtiğimiz yollan hatırlayabilmek için çok çaba sarf etmem gerekiyor; öyle ki bazen Gertrude metodumuzla dalga geçiyormuş gibi bazı adımları atlaya atlaya ilerlemeye başlamıştı, önceleri nesnelerin çeşitlerini göstermek yerine, niteliklerini anlatma konusunda ısrar ettiğimi hatırlıyorum: Sıcak, soğuk, ılık, tatlı, acı, sert, yumuşak, hafif... Sonra hareketlere geçmiştim: Uzaklaştırmak, yaklaştırmak, kaldırmak, karşılaşmak, yatmak, bağlamak, dağıtmak, toplamak... Daha sonra metodu bir kenara bırakıp, konuşmalarımı takip edip edemediğini çok düşünmeden, onunla konuşmaya başladım. Bana istediği şekilde sorular sormasını sağlamaya çalışarak, onu teşvik edecek şekilde yavaş yavaş konuşuyordum. Onu tek başıa bıraktığım zamanlarda o da boş durmuyordu elbette, çünkü tekrar yanına gittiğim her keresinde yeni bir sürprizle karşılaşıyor, bir gece geçmiş olmasına rağmen onu bıraktığım yerden daha ileride buluyordum. Kendime sık sık tekrarladığım gibi, havaların ısınması ve baharın yavaş yavaş bastırması da kışı işte böyle yener. Gerçekten de birçok kereler karların eriyişini seyredip hayran kalmışımdır: Sanki görüntü hiç değişmez, ama kalın kardan manto toprağın altına doğru çekilir. Amelie her kış bu görüntüye aldanıp karın hiç erimediğini, azalmadığını söyler bana. Kar hala eskisi kadar kalınmış gibi görünür ama birdenbire bazı yerlerde bir hareket olduğunu, karın yerini yeni bir hayata bıraktığını fark edersiniz.

Sürekli olarak ocağın başında oturmaktan yaşlı bir kadın gibi solup zayıflayacağından korkarak, Gertrude'ü dışan çıkarmaya başlamıştım. Ama yürümeyi sadece benim koluma tutunmak şartıyla kabul ediyordu. Bana bunu anlatacak kadar konuşamadan çok önce, -evden ilk çıktığımızda duyduğu şaşkınlık ve korkudan anlamıştım ki ilk defa dışarı çıkıyordu. Onu bulduğum -o kulübede kimse onunla ilgilenmemiş, ona yalnızca ölmeyeceği kadar yiyecek vermişlerdi, ölmeyeceği kadar diyorum, çünkü yaşaması için demeye dilim varmıyor. Onun karanlık evreni, daha önce hiç dışına çıkmadığı bu tek odanın karanlık dört duvarıyla sınırlıydı. Bazı yaz günlerinde kapı, dışarısının ışıklı ve derin havasına karşı açık kaldığında, eşiğe kadar kımıldanma cesaretini gösterebiliyordu belki de. Daha sonra anlattığına göre, kuşların seslerinin, dışardan gelen ışığın, ellerini ve yüzünü tatlı tatlı okşayan sıcaklığın etkisiyle çıktığını sanırmış. Bu konu üzerinde düşünmemiş ama, ateş üzerinde kaynayan suyun ses çıkarması gibi, sıcak havanın ve ışığın şarkı söylemesi de çok doğal geliyormuş ona. Gerçek şu ki, onunla ilgilenmeye başladığım güne kadar, tam ve derin bir uyuşukluk içinde yaşamış, hiçbir şeyi dikkate değer bulmamış ve bu onu hiç endişelendirmemişti. Bu güzel seslerin, tek işlevleri doğanın sonsuz neşesini içinde hissetmek ve bunu etrafa yaymak olan canlı yaratıklardan çıktığını öğrettiğim zaman duyduğu şaşkınlık ve sevinci hatırlıyorum (işte o günden sonra "bir kuş gibi neşeliyim" demeyi alışkanlık haline getirdi). Ama buna rağmen, bu şarkıların, tadına doya doya seyredemediği ve seyredemeyeceği bir gösterinin görkemini anlatıyor olması onu hüzünlendirmeye başlamıştı.

- Dünya gerçekten bu kuşların anlattığı kadar güzel mi? Peki neden kimse bundan hiç bahsetmiyor? Siz mesela, neden daha fazlasını anlatmıyorsunuz? Bütün bunları göremeyeceğimi düşünerek ben üzülmeyeyim diye mi konuşmuyorsunuz yoksa? Eğer öyleyse hiç de doğru bir şey yapmıyorsunuz. Kuşların sesini çok iyi duyuyorum ve sanırım bütün söylediklerini de anlıyorum.

- Evet, Gertrude'cüğüm, görebilenler senin kadar iyi anlamazlar kuşları, dedim teselli edeceğimi ümit ederek.

- Peki neden diğer hayvanlar da şarkı söylemiyor? diye sordu ardından.

Soruları bazen beni şaşırtıyordu. Bir an aklıma hiçbir şey gelmiyor, şaşkın şaşkın bakakalıyordum. Çünkü o ana kadar üzerinde hiç düşünmeden kabul ettiğim şeyleri düşünmeye zorluyordu beni. Mesela ilk defa o zaman, hayvanların toprağa ne kadar yakınlarsa, o kadar ağır ve o kadar hüzünlü olduklarını fark ettim. Ona anlatmaya çalıştığım şey de bu oldu; ona sincaplardan ve oynadıkları oyunlardan bahsettim.

O zaman bana uçan hayvanların sadece kuşlar olup olmadığını sordu.

- Bir de kelebekler, dedim.

- Onlar da şarkı söyler mi?

- Onlar neşelerini başka yollarla anlatırlar, diye cevap verdim. Neşe onların kanatlarındaki renklerde görülür...

Ve ona kelebeklerin kanatlarındaki renklerin çeşitliliğini anlattım.

28 Şubat

Biraz daha geriye gideceğim, çünkü dün kendimi tamamen eğitim işine verdim.

Kör alfabesini Gertrude'e öğretebilmek için önce benim öğrenmem gerekiyordu. Ama o, alışmakta epey güçlük çektiğim bu yazıyı okumaya benden çok daha kısa sürede alıştı ve beni geride bıraktı. Üstelik ben onun gibi ellerimle değil, gözlerimle de takip ediyordum yazıyı. Hatta bu dersleri verirken yalnız da değildim. Bu konuda yardım almak önceleri beni mutlu etti. Çünkü evleri oldukça dağınık ve birbirinden uzakta kurulmuş kasabada yapmam gereken çok iş vardı. Fakirlere ve hastalara yaptığım ziyaretler, oldukça uzun yolculuklar yapmamı gerektiriyordu. Jacques, bizimle geçirmek için geldiği Noel tatilinde paten yaparken kolunu kırmayı becermişti (Jacques bu arada eğitimine Lozan'da devam etmiş, bitirmiş ve İlahiyat Fakültesi'ne girmişti.) Kırık çok önemli bir hasar yapmamıştı. Hemen yardıma çağırdığım doktor Martins başka bir tedaviye gerek bırakmadan işi kolayca halletmiş, kırığı düzeltmişti. Ama alınması gereken tedbirler yüzünden Jacques bir süre evde kalmak zorunda kalmıştı. O ana kadar varlığını hiç fark etmemiş gibi davrandığı Gertrude ile birdenbire ilgilenmeye başladı ve öğreniminde bana yardım etmeye verdi kendini. Ortaklığımız yalnızca onun hastalık yüzünden dinlenmek zorunda kaldığı zaman boyunca, yaklaşık üç hafta sürdü. Gertrude bu üç haftada hissedilir bir ilerleme kaydetti. İnanılmaz bir çaba gösteriyordu, sanki bir şeyler dürtüyordu onu. Düne kadar büyük bir uyu-şukluk içinde olan zekâsı, ilk adımlarını atar atmaz, daha yürümeyi öğrenmeden koşmaya başlamıştı. Düşüncelerini formüle etmekte çok zorlanmamasına, kendini bir çocuk gibi değil de, olgun biri gibi düzgün bir şekilde ifade edebilmeyi bu kadar çabuk öğrenmesine hayran kalıyordum. Doğrudan eliyle dokunup tutamayacağı nesneleri ona betimleyip, tarif etmeye çalıştığımızda kafasında canlanan şeyi anlatırken; kendisine tarif ederek ya da dokundurarak öğrettiğimiz başka bir şeye o kadar yerinde göndermeler yapıyordu ki hayran olmamak elde değildi. Çünkü o zamana kadar nesneleri tanımak için belli bir yöntem kullanmış; dokunamayacağı, ayırt edemeyeceği şeyleri anlatırken hep tutup hissedebileceği nesnelerden yararlanmıştık.

Büyük olasılıkla bütün körlerin eğitilmesinde kullanılan bu sistemin ilk adımlarını burada uzun uzun anlatmanın gereksiz olduğunu düşünüyorum. Ama bu sayede, bir körün eğitimini üstlenmiş her öğretmenin renkler konusunda ne kadar sıkıntıya düştüğünü öğrendim (Bu konuda şunu da belirtmem gerekiyor ki İncil'de renklerden hiç bahsedilmez). Diğerlerinin bu konuyla nasıl başa çıktığını bilmiyorum ama ben kendi adıma gökkuşağının bize sunduğu ana renkleri sırasıyla isimlendirerek başladım işe. Renk ve ışık kavramlarının kafasını karıştırdığını anlayınca, hayal gücünün renklerin nüansıyla ressamların galiba "renk değeri" diye adlandırdıkları rengin hacimlendirilmesi arasındaki farkı kavrayamadığını gördüm. Anlamakta en çok zorluk çektiği şey ise herhangi bir rengin daha açık ya da koyu olabileceği ve renklerin kendi aralarında sonsuz sayıda kombinasyonla kanştınlabilecekleriydi. Hiçbir şey onu bu kadar düşündürmüyor, sürekli bu konuya dönüyordu.

Tam bu sırada onu Neuchâtel'e götürüp konser dinletme imkanı doğdu. Müzik aletlerinin senfoninin çalınışında oynadıkları roller bu renk sorunu üzerinde tekrar düşünmemi sağladı. Bakırların, yaylıların ve üflemeli aletlerin çıkardıkları seslerin farklılığına, her birinin kendine göre, değişik yoğunluklarda en tizinden en kalınına bütün sesleri çıkarabildiklerine dikkatini çektim. Doğadaki renkleri de aynı şekilde hayal etmeye davet ettim onu, kırmızı ve turuncu tonlarındaki renklerin boru ve trombonların sesine; sanlar ve yeşillerin kemanlann, viyolonsellerin ve basların sesine; mor ve mavi tonlann da flüt, obua ve klarnetlerinkine benzediğini söyledim. İçindeki bütün şüphe, yerini derin bir şaşkınlık ve hayranlığa bıraktı:

- Aman Allah'ım! Ne kadar güzel bir şey olmalı! diye tekrar edip duruyordu.

Sonra birdenbire:

- Peki ya beyaz? diye sordu. Beyazın neye benzediğini hala anlayamıyorum.

Karşılaştırmamın ne kadar yavan, ne kadar eğreti bir karşılaştırma olduğunu o zaman anladım. Yine de açıklamaya çalışarak:

-Beyaz bütün tonların birbirine karıştığı en tiz

noktadır, siyahın bütün tonların birleştiği en bas nokta olması gibi.

Bu açıklama ne beni, ne de onu tatmin etmişti. Sözlerimden hemen sonra senfoninin sesi ne kadar tiz ya da bas çıkarsa çıksın üflemeli, bakır ve telli müzik aletlerinin seslerinin, belirgin bir biçimde ayırt edilebildiğini fark ettim. Şaşırıp ne söyleyeceğimi bilemediğim zamanlarda olduğu gibi susup, nasıl bir benzetme yapabileceğimi düşündüm bir an. Sonunda:

-O zaman beyazı tamamen saf, temiz bir şey gibi

hayal etmeyi dene. Hiçbir rengin olmadığı, sadece ışığın olduğu bir şey. Siyah ise tam tersi, renklere öyle boğulmuş ki, kapkaranlık olmuş, deyiverdim.

Konuşmalarımızdan kalan bu diyalog parçaları sık sık karşılaşıp tökezlediğim zorluklara bir örnek olabilir diye düşünüyorum. Gertrude'ün iyi tarafı, anlamadığı zaman anlıyormuş gibi yapmamasıydı. Diğer insanlar bunu sık sık yaparak akıllarını yanlış ve belirsiz bilgilerle doldururlar, sonra da yanlış şekillerde akıl yürütürler. Net bir fikir vermedikleri sürece bütün kavramlar Gertrude için bir endişe, bir rahatsızlık kaynağı oluşturuyordu.

Daha önce de söylediğim gibi en büyük sorun ışık ve sıcaklık kavramlarının kafasında birbirleriyle iç içe olmasından kaynaklanıyordu. Öyle ki daha sonra bu iki kavramı birbirinden ayırmak, benim için en zor iş haline geldi.

Onun sayesinde, sesler dünyasının renkler dünyasından ne kadar farklı olduğunu, birbirleriyle yapılabilecek bütün karşılaştırmaların ve benzetmelerin ne kadar uyumsuz olabileceğini öğrendim.

29 Şubat

Bu karşılaştırma ve benzetmelerle öyle meşguldüm ki, Gertrude'ün Neuchâtel konserinden ne ka-dar büyük bir zevk aldığından hiç bahsedemedim. O gün tam da "Pastoral Senfoni" çalıyordu. "Tam da" diyorum çünkü, kolayca anlayacağınız gibi ona dinletmeyi en istediğim parçaydı bu. Gertrude konser salonunu terk ettikten sonra uzun bir süre sessiz kalmıştı. Sonra kendinden geçmiş bir şekilde birden:

- Gördükleriniz gerçekten o kadar da güzel mi? deyiverdi.

- Ne kadar güzel mi tatlı kızım ?

- Şu, dere kenarındaki sahne kadar.

Hemen cevap veremedim, çünkü tarif edilemeyecek kadar güzel olan bu ses uyumu, dünyayı olduğu gibi değil, kötülüklerden ve günahlardan arınmış bir şekilde, olması gerektiği gibi anlatıyordu. Ve ben Gertrude'e o zamana kadar kötülükten, günahtan ve ölümden bahsetmeye cesaret edememiştim. Bir süre sonra:

- Gözleri olan insanlar mutluluğun ne olduğunu bilmezler, dedim. (s.29-39)