Bir medeniyetin istismarı

Sömürgecilik modern Avrupa ve de modern batı uygarlığının doğuşu arasında var olan neredeyse sebep sonuç ilişkisi kurmadan edemiyorsunuz İspanya''da gezerken. Hele bir de yolunuz Endülüs bölgesine düşerse bu etki daha da katmerleniyor. Batıdışı bir toplumdan, özellikle Müslüman bir bakış açısı/önyargısının tezahürü olrak algılanmaya çok da müsait olan bu durum bizzat İspanyolların tarihe bakışlarında, kendi kimliklerini kurgulama biçimlerine vurgulu biçimde yansıyor.

Bu vurguyu özellikle hatırlatan olay ise, bugünlerde BM bünyesinde “Papalık keşif doktrini”nin Amerikan yerlilerine verdiği zararın tartışılmaya açılmış olması. Sömürgeciliğin keşif kolu olmaktan daha fazlasını, partneri olarak sömürgeleştirme tarihinde rol oynayan kilisenin bir başka mağdurlarını hatırlamadan edemedim Endülüs^te.

Endülüs geçmişi ile sömürgeci güç olarak ispanya''nın kurduğu ilişki yeni keşfedilen dünyayı ele geçirme, hükmetme, sömürme pratiğinden bağımsız değil. İspanyol kimliğinin inşa edildiği imparatorluk çağı Endülüs üzerine kurlu. Rakip medeniyeti yenmiş bir güç olarak kendini inşa etmeye çalışırken aslında o medeniyetin derin izlerinden de kurtulamayacaktır. Reddettiği medeniyetin ruhu içine sinmiştir çünkü.

Endülüs''le Sömürgecilik deneyiminden farklı bir ilişki kurarken aynı zamanda ''sömürgeciliğe alet etme'' çelişkisini barındırır. Her gün önünden geçtiğim Gırnata''nın meydanındaki Kolomb''a, Amerika seyahatinin beratını veren İzabella heykeli aslında Endülüs''ü yenmiş bir İzabella olarak sömürgecilik girişiminin kapısını açmasına işaret ediyor.

Endülüs''ün sömürgeciliğe alet edilmesi üzerinde pek durulmayan bir konu. Bir yanda İslam ve Müslümanlara ait her şeyi silip tek bir kimlik oluşturma çabasındaki İspanyol kralları Papalık ve Hristiyanlıkla ittifak içinde yeni toprakları sömürgeleştirirken, Endülüs mirasını da bir şekilde Amerika''ya taşımak zorunda kaldı.

Engizisyon marifetiyle din değiştirmeye zorlanan Müslümanlardan hatırı sayılır bir kısmı sömürgeci İspanyol güçlerince Latin Amerika''ya götürüldü. Özellikle ailelerinden koparılarak yeni kıtaya götürülen Müslüman erkekler sömürge yönetiminin inşasında kullanıldı. İspanya''da gelişen, Endülüs etkisindeki bir sanat olarak bilinen “mudajar art” geleneğinin izleri hala Latin Amerika''nın pek çok yerinde karşınıza çıkar.

İspanya''da, özellikle mimaride kendini gösteren bu akım, bizzat Endülüslü Müslüman sanatçıların eseri. Müslüman ve daha sonra zorla Hristiyanlaştırılan Moriskolar eliyle yapılan bu eserlerde yoğun biçimde Endülüs etkisi devam edecektir. Hatta Arapça yazılı hat sanatı bir süsleme aracı olarak saraylara, kiliselere kadar girecektir.

Sömürgeciliğe alet edilmesi ise Latin Amerika''da inşa edilen emperyal yapılardan kiliselere kadar farklı yapılarda tezahür ederken, bu Müslüman ve gizli Müslüman mimarların eserleri sömürgeciliğin orada kurumsallaştırılmasında kullanıldı.

Bu eserler Peru''da özellikle Lima''da ve Tunja, Bugota, Popoyan gibi Güney Amerika şehirlerinde, Meksika''da, Küba''da ve hatta Arjantin''e kadar farkılı ülkelerde buğün bile karşınıza çıkacaktır. Müslüman nüfus sadece sömürünün estetize edilmesinde değil, kas gücü olarak da bu bölgenin inşasında kullanıldı. Latin Amerika''da pek çok ünlü isim arasında Morisko kökenlilere rastlamak şaşırtıcı değil.

BM''nin bir alt komisyonunda Papalığın sömürgecilik doktrinini tartışmaya açılmış olması ister istemez meselenin bu boyutunu da hatırlatıyor. Yeni keşfedilen topraklarda yaşayan insanları ve onların kurduğu uygarlığı hiçbir insani değer addetmeden, sömürgeleştirme hakkı tanıyan papalık doktrininin ABD sisteminin oluşmasındaki etkisi de masaya yatırılıyor. Sömürgecilik geçmişiyle sadece Avrupa''nın değil Amerika''nın da yüzleşmesi gerekiyor. Zira bizzat Amerika Birleşik Devletleri bu gelenek üzerinde kurulu.

Endülüs''ün hem insan gücü hem de sömürgeciliğin estetize edilmesi yönünde istismar edilmesi sorunu en az yerlilerin sömürülmesi kadar önemli ve gündeme alınmaya değer. Yerlileri yarı insan olarak gören ve her türlü katliamı meşru sayan bir kültürün Endülüs medeniyetini de aynı yöntemle yok etmesini nasıl karşılamalı? Papalığın fetvasıyla en acımasız yöntemleri “vahşi yerliler”e uygulayanların benzer muameleyi Endülüslülere uygulaması, yaklaşımın ilkel ve vahşi yerlilerle sınırlı olmadığının işareti. Sorun bir medeniyetin öteki ile kurduğu ilişkinin özüne, daha doğrusu evreni, insanı, varoluşu tanımlamasıyla yakından alakalı.