Din anlayışımızın temelleri

Tanımlarken farklı şeyler söylesek de herkes İslam"ın ne olduğunu bilir.

Allah"ın, Elçisine gönderip uygulattığı vahiye göre kullarının inanmalarını ve yaşamalarını istediği inanç ve ameller manzumesi diyebiliriz.

Bunun aslını Kuranı Kerim oluşturur. Kulların onu nasıl anlayacaklarını ve nasıl uygulayacaklarını görmeleri için de Rasul göndermiş. Onun Allah"ın kontrolündeki bu yanlışsız uygulama biçimine de Sünnet diyoruz. Sünnet, Kuranı Kerim"in canlı kılınmış halidir, takriri bir vahiydir demiştik.

Yani asıl bilgi kaynağı ve ilk örnek. Bu örnek olmasaydı Kuranı Kerim"i doğru anlama ve uygulamada azami ittifak mümkün olmazdı.

Kuranı Kerim"in sonraki zamanlara uygulanması artık bu örneğe ters düşemez. Yapılan bütün yorumlar, tefsirler ve teviller bu çerçevede olmalıdır. Bununla birlikte İslam ilme, âlime ve düşünmeye değer vermiş, zamanla ortaya çıkacak meseleleri asıl kaynağa ve ilk örneğe göre halletme görevini âlimlere yüklemiş, akla ve onun fonksiyonları olan düşünme çeşitlerine vurgu yapmış.

Şöyle bir kuraldan söz edilir: Bir mefhum Kuranı Kerim"de ne kadar farklı kelime ile anlatılmış ise o mefhumun o kadar farklı tonu ya da çeşidi vardır demektir. Ve Kuranı Kerim"de mutlak anlamda müteradif/eş anlamlı kelimeler yoktur. Cemil Meriç bunun aslında hiçbir dilde olmadığını söyler.

Kuranı Kerim"de düşünme ile ilgili o kadar çok kavram vardır ki, hayret etmemek mümkün değildir: Tefekkür, tedebbür, taakkul (akletme), teenni, teemmül, tezekkür, iddikâr, nazar, tefakkuh (fıkhetme) şu anda aklıma gelenler... Bunların hepsinde ortak payda düşünme olmakla beraber, her biri düşünmenin farklı bir boyutunu anlatır.

Düşünme aracı olan akıl için bile Kuranı Kerim"de farklı kelimeler vardır. Öncelikle akıl kelimesi isim olarak geçmez, hep fiil olarak akletme"den söz edilir. Bu da aklın bir cevher olmaktan çok bir eylem olduğu yorumunun yapılmasına sebep olmuştur. Ama akıl anlamındaki nühye, hicr ve lüb kelimeleri isim olarak geçer. Hem akıl"da, hem nühye"de, hem de hicr"de men etme ve engelleme anlamı bulunduğu için, Cabirî gibi bazı düşünürler "İslam aklı"nın, "Batı aklı" gibi bir sebep ve ilişki kurma aracı olmaktan çok, insanı kötülüklerden engelleme özelliğinin bulunduğunu, yani aksiyolojik/ahlaki bir akıl olduğunu söylerler.

Ama her ne olursa olsun, akıl din koyamaz, tabir uygun ise, vahiy ile belirlenen köşe taşlarının arasını doldurmaya yarar. Din makul olmaktan çok menkul bir sistemdir. Burada makulü, aklın ürünü olma anlamında kullandığımız açıktır. Yoksa akla ters düşmeme anlamında dinin bütün emirleri makuldür.

Durum böyle iken bizim gibi Kuranı Kerim ve Sünnetin aslî dilini bilmeyen müslümanlar bütün iyi niyetlerine rağmen çoğu zaman akıl-nakil dengesini tutturamaz ve akıllarının ürününü din zannederler. Bir binanın karkası gibi, nasların oluşturması gereken ana iskeletini akılla, ya da çok az bildikleri ve çoğu zaman da yanlış anladıkları naslarla inşa etmeye çalışırlar. Sonuçta karşımıza patolojik bir İslam anlayışı çıkar.

Çoğu dini bütün yazarımızda ve düşünürümüzde, hatta akademisyenlerimizde dikkatimizi çeken manzara şu: Nasların çok azından haberdarız. Bildiklerimiz de aslında büyük kısmını kendi aklımızla oluşturduğumuz din anlayışına uygun seçilmiş, ya da uygun hale getirilmiş parçalar. Hatta bazen pek çok zayıf ya da asılsız bir hadis üzerine büyük sistemler kurabiliyoruz. Bu durum şuna benzer vahim sonuçlar doğuruyor:

Böyle zayıf, asılsız ya da parçalanmış bilgiler üzerine kurulu bir din anlayışı, bir yerinden bir taş çekince hepten yıkılabiliyor. Ya da nasların belirleyeceği çizgiler akılla çizilince anlamadaki ihtilaflar artıyor.

Bazıları bu sebeple bütünüyle sünnete ya da hadislere karşı çıkabiliyor ve Kuranı Kerim"i anlama ve yorumlama mühimmesinde sünneti bütünüyle devreden çıkarıyorlar.

Asıl tehlikeli sapma da tasavvuf alanında kendisini gösteriyor.

Becerebilirsek bu konuları açmayı deneyeceğiz.