Dünyayı Yeniden Dizayn Etmenin Formülü: Ekonomik Kriz

Petrol ve gıda fiyatlarının aynı oranda yükselmesi, yakın gelecekte servet ve güç kayması yaşanacağına işaret. Dünyadaki petrol yataklarına hâkim, yükselen fiyatlardan nemalanan ülkeler, kehanette bulunup fiyatın yükselişini izlerken, bir taraftan da kendi kehanetleri doğrultusunda açlık kampları oluşturuyorlar. Kehanet gerçekleşirse açlık ve onun beraberinde getirdiği kızgınlık, korku dalgası, tüm dünyayı pençesine aldığında çözüm olsun diye!

Petrol ve gıda fiyatlarının artmasına sebep kâr hırsıyla agresif bir şekilde hareket eden finans piyasaları. Bir malın borsada işlem görmesi demek fiyatının aşırı uçlarda hareket etmesi demek. Arz ve talebi dengede olmasına rağmen küresel ısınma öcüsü eşliğinde buğday fiyatının yükselmesinin tek sebebi spekülatörlerin yaptığı alım satımlar.

Geleneksel ekonomi arz ve talebin eşit olduğu denge teorisine dayanır. Halbuki piyasa ekonomisinde dengesizlik avantaj sağlar.

Finans sektörünün doğal misyonu reel sektöre, ticaret ve sanayiye yardımcı olmaktı. 25 yıldır bu misyonunu unutup aşırı kâr hırsıyla kendi içinde şişen finans ve bankacılık balonu patlama noktasına geldi. Merkez Bankaları likidite pompalayarak krizi öteliyor sadece. Gizliden gizliye hangi bankadan ne kadar batık kredi geleceğini bekleyerek.

Ayak sesleri gittikçe yaklaşan global kriz, 1929 ekonomik buhranına benzetiliyor. 1920''li yıllarda yaşayan tüketiciler de açlığını çektikleri, hemen o anda duymak istedikleri bir haz için geleceklerini yok etmişlerdi. Bugünün tüketimi, gelecekte kazanılması muhtemel gelirle finanse edildiğinde tehlike çanları kısa süre sonra çalmaya başlıyor.

Refah, ekonomik koşulun ötesinde bir ruh hali. Refah döneminde yaşadığına inanan bir insan cebindeki para reel olarak değişmese de agresif bir tüketici kimliğine bürünebilir. Gelecekte kazanacağına inandığı paraları da harcar. Yaklaşmakta olan krizin müsebbibi olarak görülen mortgage sisteminde olduğu gibi. Kazanılmayan parayla sahip olma virüsü bünyesine yerleşen herkes kişisel spekülasyonunu yaşamaya başlar.

Kazanılmayan paranın tüketilmesiyle sağlanan büyüme ''sanal''dır. Büyüme tüketimle, tüketim borçla artıyordur çünkü. Piyasa ekonomistleriyle politikacıların alkışladığı büyümeden bahsediyorum. Halbuki kalıcı ve sürdürebilir bir büyüme için üretim şart. Sadece tüketimle büyüyen ekonomiler krize açık ekonomiler. Tüketim borç sarmalıyla büyüyen ekonomi hafif bir kriz endişesinde bile çöker. Çünkü krizden önce kriz korkusu ve endişesi gelir. Gelecek kaygısını içinde taşıyan endişe, kriz sürecinin hızlanmasına sebep olur. Harcama durduğu an tüketime endeksli büyüme durur. Krediler geri ödenmediğinde bankalar batmaya başlar. Krediyle alınan ama geri ödemekte güçlük çekilen evlerini arabalarını kaybetme korkusu yaşayan tüketici bunalıma girer.

Para ile gelen mutluluk para ile gider. Kriz endişesi yaşayan ABD''de son aylarda psikologlar artan danışan sayısını karşılamaya çalışıyor. Finans piyasalarında mutlak bir çöküş bekleyen Wall Street''te ise boşanma davaları zirve yapmış durumda. Eşler, servetlerde düşüş yaşanmadan dolayısıyla payları azalmadan boşanma davası açıyor.

Telaffuz edilen fiyat, öngörü kısa sürede gerçekleşiyorsa spekülatif bir yapıdan bahsetmek mümkün. Spekülatif çılgınlığın yaşandığı balon ekonomisinde tüketim harcamaları kitlesel bir artış gösterir. Spekülatif coşku bir kibir belirtisi. Bu nedenle ekonomik güç dengesinde spekülasyon aşırılık ile eşdeğer.

Spekülatif piyasalarda ''batmayacak kadar büyük'' iddiası oldukça güvenilir bir kriz habercisi. ABD''de küçük bankaların önünde batacak endişesiyle izdiham oluşurken henüz büyük bankalarla ilgili endişe yaşanmamasının sebebi bu anlayış. Bankalara sermaye yetersizliği sebebiyle el konulurken lüks tüketimin artış göstermesi gelmekte olan krizin şiddetini gösteriyor.

1980''li yıllarda ABD''de Reagan, İngiltere''de Teacher bizde de Turgut Özal''ın öncülüğünü yaptığı finansal piyasaları tanrılaştıran sistem çöküyor. Özelleştirmeler ve borsa kapitalizmi, Sovyetler Birliği''nin dağılmasıyla ortaya çıkan yeni dünya düzeninin temel unsuruydu.

Spekülatif krizler hakim sermayenin kazancını artırır. Çünkü çoğunlukla bu hakim sermaye tarafından çıkarılır. Gelişmekte olan ülkelerin maddi ve ekonomik krizlerden kendilerini koruyabilecekleri tüm unsurlar ulus ötesi sermaye tarafından ortadan kaldırıldığından direnme gücü sıfırdır.

Her yaşanan krizin arkasından dünya yeniden dizayn edilir. Ya da dünyayı yeniden dizayn etmek, yeniden paylaşmak için krizlere davetiye yollanır.1997 yılında yaşanan Asya krizi dünya finans piyasalarının yeni bir ulus devlet olarak ortaya çıktığını göstermişti. Beklenen kriz ulus devletlerin tarih sahnesinden silinmesine sebep olacak. Meydan tamamen piyasaya kalacak.

Piyasa uzun zamandan beri hayatımızın merkezinde. Siyasi kararlar piyasalar etkilenmesin diye ertelenebiliyor hatta değiştirilebiliyor. Demokrasi üzerinde baskısını gittikçe artıran piyasa, sınırlar ortadan kalktığında, devletler yok olduğunda egemenliğini tamamen ilan etmiş olacak.

Mortgage kriziyle başlayan, alınan kararlarla ötelenen yaşanması muhtemel krizin ardından yaşanacak finansal çöküş, ABD imparatorluğunun sonunu getirecek. Jacques Attali''nin altını çizdiği devletsiz bir piyasa başka bir deyişle piyasa devlet dönemi başlayacak. Dünyaya devletler değil şirketler egemen olacak. Fikirler piyasayı değil, piyasalar fikirleri belirleyecek.