Gıda kontrolündeki başıboşluk

Ülkedeki gıda üretiminin sucuk, salam, sucuk gibi şarküteriye giren faslı geçen hafta "a Haber'' televizyon kanalında yayınlanan "Deşifre" adlı programda da işlenmiş. Söz konusu gıda ürünlerine ilişkin programda açıklanan sonuçların nasıl bir şey olduğunu tahmin etmek medyada her yıl birçok kere benzer sonuçlarla karşılaşan bu ülkenin insanları için zor olmasa gerek. Özellikle büyük şehirlerin nüfusları hızla artıp gıda ürünlerinin ev içinde ya da küçük işletmelerdeki üretimi hızla azalınca bu üretimle iştigal eden orta-büyük üretici işletmelerin paketlenmiş olarak önümüze getirdikleri ürünleri içinde ne barındırdıklarına kafayı takmadan tüketmek zorunda kaldık. Bundan sonrası artık bu orta-büyük işletmelerin insafına kalmış durumda. Marketten sucuk diye aldığınız ürünün -sırasında- yüzde 60''ı "havyan deresi, kemik, taşlık, böbrek, bağırsak"tan mı oluşuyor, yoksa iddia edildiği gibi %100 "dana eti"mi tüketiyoruz, gerçekten en ufak bir bilgimiz yok.

"Deşifre" programında üç tür şarküteri ürünü hakkında "referans laboratuarı olarak kabul edilen" TürkLab''ın vardığı sonuçlar açıklanmış. A sınıfına giren işletmelerin bu alandaki ürünlerinin %25''i, B ve C sınıfına giren işletmelerin ürünlerinin ise %60''a yakını etiketlerinde ve reklamlarında iddia edildiği gibi "%100 daha eti" dışında kalan katkılar ihtiva ediyormuş. Ne diyelim, hepimize afiyet olsun!

Gıda ürünlerinin kontrolü diyence haklı olarak aklımıza Tarım ve Gıda Bakanlığı''nın ilgili birimlerı geliyor. İşin bu faslını konuşacağız; ancak bu ilgili birime gelmeden bir başka kurumu, "Belediye"yi hatırlatmak isterim.

Hepiniz şahitsiniz ki özellikle İstanbul''dan başlayarak büyük şehirde "Belediye" denilen kurumların gıda kontrolüyle uzaktan yakından ilgisi yoktur. Bu şehirlerde yaşayanların ne yiyip ne içtikleri, hazır ve işlenmiş gıda ürünlerini kimin yapıp kimin sattığı belediyelerin umurunda değildir. Durum böyle olmasa İstanbul gibi bir şehirde bile "ekmek arası tavuk döner"i 2 liraya satan (ve kaldırıma dönük olarak yerleştirdiği tezgahından sızan yağlarla belediyenin yenilediği kaldırımları iki günde rezil bir hale getiren) esnafa "Bu beleşe yakın satılan dönerin içinde ne var acaba?" diye sormaz mı? Gıda sektöründe çalışanlar düzenli olarak sağlık kontrolünden geçmekte midir, sigara yasağının bir yan ürünü olarak masa ve iskemlelerin sokakları-caddeleri işgal etmesi mevzuata uygun mudur? Kasapların et ve tavuğu aynı tahtada işlemelerine yönetmelik ne der? Tezgahların ve vitrinlerin hiç değilse birkaç günde bir layıkıyla temizlenmesi gerekmez mi?...

"a Haber"in programının bir bölümünü haber kanalının sitesinde yer alan videodan izledim. Programın yapımcısı ve yönetici Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Gıda Kontrol Genel Müdürü Ahmet Kavak''a açıkladıkları sonuçlarla ilgili sorular yöneltiyordu. Doğrusu ben de -eminim programı izleyenlerin büyük çoğunluğu gibi- genel müdürün açıklamalarından hiç mi hiç tatmin olmadım. Genel müdür sürekli "Rutin denetimler yapıyoruz", "5000 gıda denetçimiz var", "Bize ihbar gelirse gereğini yaparız", "oto kontrol"(!), "Vatandaş sahip çıksın" gibi içeriği meçhul sucuk, salam ve sosisleri mideye indirenlerin derdine deva olmaktan uzak açıklamalar da bulunuyordu. Bunlar içinde ben en çok "Vatandaş sahip çıksın" önerisine beğendim! İlgili bakanlık "vatandaş"ı uzandığı lokmayı ağzına götürmeden yanında taşıdığı gezici laboratuarda analiz etme gücüne sahip bir varlık olarak mı tasarlıyor nedir?

Bir haber sitesinde genel müdürün konuya ilişkin bir başka açıklamasıyla da karşılaştım. Şöyle diyordu:

"Yakın zamanda çalışmalarımız bitecek ve halkımızın sağlığıyla oynayan tüm firmaları, marka değeri ve pazar payına bakmadan deşifre edeceğiz. Çalışmalarımız özelllikle büyükşehirlerde yoğunlaştırdık ama bu olay 75 milyon vatandaşımızı ilgilendiriyor"

İyi güzel de, "Ne zaman?" Daha fazla kazanç temin etmek için toplumun sağlığına kastetmiş işletmelerin unvanlarının "deşifre" edileceği bu yılın ocak ayında açıklanan bir yönetmelikte belirtildiği söylendiğine göre (genel müdür söylüyor) bu önde gelen caydırıcı önleme hâlâ niçin başvurulmuyor? İşletmelerin ellerindeki malların tükenmesini beklemek için değil herhalde…

Şimdi de gelelim gıda denetiminde gözlenen bu başıbozukluğu giderilmesi için ilk akla gelenler arasında yer alan bir denetim yöntemine:

Önümde 1961 yılından bugüne Fransa''da yayımlanmakta olan "Que Choisir" (Neyi Seçmeli) dergisinin internet sayfası duruyor. Bu güçlü tüketici hakları koruyucusu dernek-dergi bizim gibi aşına olmadık maddeler karıştırılan ve bu ağır suçun bu işi yapanların yanına kâr kaldığı ülkelere de örnek olmalı. "Que Choisir" bugüne kadar birçok kampanya yürütmüş. Mesela "Hormonlu et boykotu", "Fosfatsız çamaşır tozu", "Huzur evlerinde skandal", "Su faturaları", "Alüminyum tehlikesi", "Hazır yiyeceklerdeki gizli tuz" vb. Üretici-dağıtıcı ve devletten tamamen bağımsız çalışan, dergisine reklam almayan, bazı uzmanlar dışında çalışanları gönüllülerden oluşan, yayınladığı sonuçların firmalar tarafından reklam vs için kullanılmasına izin vermeyen, gerektiğinde "müdahil" olarak yargıya başvuran her ülkeye lazım bir dernek-dergi "Que Choisir". Gelirleri dergi satışı ve özellikle "test sonuçları"na ulaşmak isteyen internet kullanıcılarından tahsil ettikleri abonelik ücretlerinden oluşuyor.

Bu dernek-dergi tüketiciyi ilgilendiren her konuda lafa karışıyor. Abonelerin internet sitesinden ulaşabildikleri karşılaştırmalı "test sonuçları" çok yararlı bir hizmet doğrusu. Önceki gün siteye girdiğimde zeytinyağı, margarin, meyve suyu ve hazır çorbalara ilişkin yenilenmiş "test sonuçları" ile karşılaştım. Önce zeytinyağı hakkında genel ve satın alırken nelere dikkat edilmesine ilişkin bilgiler, ardından da marketlerde yer alan on kadar zeytinyağına ilişkin "test sonuçları". Yıldızlarla ifade edilen "çok iyi, iyi, orta, yaramaz, kötü" notlarıyla birlikte…

Toparlayacak olursak: Türkiye''de de gıda kontrollerinin ciddiyet kazanması ancak bu ve benzer tüketici dernekleri-yayınları sayesinde olabilecektir. Benzer tüketici derneklerinin önünde hiç kimse duramaz. Görevini-ödevini yapmayan kamu kuruluşlarını yola getirebilecek olan yol da asıl olarak bu yol, yani "sivil toplum"un bu kez de sucuğuna, sütünü, peynirine, ekmeğine, yağına, (…) sahip çıkmasıdır. Tabii ki hileli mal üreten ve satanları adlarıyla-unvanlarıyla teşhir ederek… Böyle güçlü bir toplumsal hareket karşısında "ticari sır" gibi münasebetsiz kalkanların arkasına sığınabilmek mümkün müdür?