TR
EN
AR
FR
RU
UR
CHP çizgisinin bunalımı
Tahlile bugünkü siyasi sistemin resmi ideolojik çerçevede kurucusu statüsünde olan CHP açısından bakıldığında bu partinin 24 Aralık seçimlerinde barajı zor aşarak büyük parti konumundan marjinal parti konumuna doğru gerilemesi Türkiye'de siyasi sistemin temelleri konusunda tek parti döneminin resmi ideolojisi çerçevesinde çözüm arama yolunun ciddi şekilde açmaza girdiğini ortaya koymaktadır. Sol partilerin Avrupa'nın hem doğusunda hem batısında kendilerini toparlama ve yükselme temayülü göstermeye başladığı bir dönemde Türkiye'de marjinalleşme sürecine girmiş bulunmaları artık klasik sol ideolojilerin evrensel bunalımı ile izah edilemez.
Bu durum daha çok Cumhuriyet dönemi siyasi yapılanması ve CHP'nin bu yapılanma içinde üstlendiği rol ile ilgilidir. 1935 kurultayı ile parti-devlet özdeşliği kuran, İsmet İnönü imzalı 18 Haziran 1936 genelge ile İçişleri Bakanlığı ile parti genel sekreterliğini, valilik ile il başkanlığı makamlarını aynileştiren ve 1937'de Altı Ok'u Anayasa maddesi haline getiren CHP'nin bugün marjinal bir parti olma sürecine girmiş olması siyasi sistemin ruhu halifıe getirilmeye çalışılan tek parti döneminden kalan resmi ideolojik söylem ile toplum dinamizmi arasında ortaya çıkan gerilimi anlamlandırmak açısından büyük önem taşıyor.
Tek parti döneminin yeni bir siyasi kültür ve kimlik oluşturma ve bu oluşuma uygun kurumsallaşma çabasının siyasi yükünü taşıyan CHP, değişen şartlara rağmen tarihi sosyo, kültürel süreklilik unsurlarıyla ve jeokültürel çevreyle zıtlaşan ideolojik söylemde ısrar etmenin faturasını ödemektedir. En iyi ifadesini 'Halka rağmen halk için' sloganında bulan bu tavır tarihi süreklilik unsurlarının sistem üzerindeki etkisi arttıkça marjinalleşmek zorunda kalmıştır. Bu açıdan CHP hem dış hem de iç şartların getirdiği yeni konjonktüre intibak edememiştir. Üçüncü Fransız Cumhuriyeti'nden kaynaklanan laikliği alternatif bir din olarak algılayan CHP, sistemin tarihi süreklilik unsurlarını baskı altında tutan sistemik mekanizmaların gevşemesine paralel olarak toplumun yaygın kesimleri ile yabancılaşma sürecine girmiştir.
Bu yabancılaşma CHP'nin demokratik dönemde gittikçe yoğunlaşan bir kimlik bunalımı yaşamasına yol açmıştır. Çok partili döneme geçişle birlikte tek parti dönemindeki sistemin tek sahibi misyonunu terketmek zorunda kalan CHP bu yeni dönemde demokratik sistemde ortaya çıkabilecek istenmeyen sonuçlara karşı sistemin merkezi garantörü rolünü üstlenmiştir. Bu yeni misyon CHP'ye çok partili denemin ilk yirmibeş yılında demokratik mekanizmaya tâbi olmayan ordu, bürokrasi ve üniversite gibi sistemik unsurlarla koalisyon halinde tek parti elitizmini sürdürme imkanı vermiştir. O yıllarda meşhur olan "CHP+Ordu=İktidar" formülü CHP'nin sistem içindeki özel ve ayrıcalıklı statüsünü tanımlar hale gelmiştir. 27 Mayıs İhtilali ve 12 Mart öncesi askeri kesimle yürütülen temaslar bu ayrıcalıklı misyon anlayışının ürünüdür.
Gerçekten de ordu, üniversite ve bürokrasi gibi sistemin önemli unsurları demokrasinin ilk döneminde CHP şahsında siyasi etki alanı kurma imkanı bulmuşlardır. Bu durum aslında yapısal olarak Osmanlı'nın son dönemindeki siyasi müdahaleleri meşrulaştırmak üzere Osmanlı idari yapısının üç önemli unsurundan (ilmiyye, kalemiyye/bürokrasi, seyfiyye-ordu) oluşan merkezi koalisyon anlayışının devrimci bir söylemde tekrarından ibarettir. CHP'nin tarihi kültürel sürekliliğin ve jeokültürel çevrenin doğal tepkilerine duyarlı olan demokratik mekanizmaları denetim altında tutma çabasının ürünü olan ilk askeri müdahaleler Türkiye'de gerçek anlamda bir siyasi meşruiyyet anlayışının yerleşmesini de engellemiştir.
Yetmişli yılların başından itibaren yükselen evrensel ideoloji olan sosyalizmi kullanarak kendisine yeni bir ideolojik çerçeve ve toplumsal taban bulmaya çalışan CHP, uluslararası konjonktür ile iç yapı arasındaki etkileşimin tabii bir uzantısı olarak sistemik unsurlarla da -özellikle 12 Mart müdahelesinden sonra ordu ile- yabancılaşmaya başlamıştır. Ecevit'in sosyal demokrat söylemin o günlerde yükselişe geçen cazip sloganları ile oluşturduğu sosyal dalga CHP'ye geçici bir ivme kazandırmıştır.
Bu ivmenin faturası ise CHP'nin sistemin merkezindeki ayrıcalıklı statüsünü kaybetmesi olmuştur. İnönü isminin sistem üzerindeki ipoteğinin kalkması ve Türkiye'ye yönelik Marksist tehlikenin sistemin temel koruma unsuru olan orduda tedirginlik yaratması ile birlikte CHP, sistemin merkezi garantörü rolünden demokratik dönemin aydın elitizmine dayalı kronik muhalefeti konumuna geçmiştir.
Kısa dönemli Ecevit hükümetlerinin yaşadığı başarısızlıklar bu kronik muhalefet konumunu daha da pekiştirmiştir. Tarihi kültürel süreklilik unsurları ile düştüğü çelişki dolayısıyla toplumsal tabanını, kronik muhalefet konumu ile sistemin siyasi garantörü misyonunu kaybeden CHP 12 Eylül'den sonra ilk defa bir askeri müdaheleden doğrudan etkilenen partiler arasında olmuştur. Bu durum CHP'nin sistemin siyasi garantörlüğüne dayalı ayrıcalıklı statüsünün tümüyle ortadan kalkması sonucunu beraberinde getirmiştir. 12 Eylül yönetiminin iki-partili bir yapı kurma iradesinden kaynaklanan suni Halkçı Parti oluşumundan sonra ortaya çıkan CHP-DSP ayrışması da Ecevit'in şahsi karizmasının ötesinde yeni bir statü tanımlaması konusunda ortaya çıkan farklılaşmadan kaynaklanmıştır.
CHP-SHP çizgisi seksenli yıllarda tarihi süreklilik unsurları ile olan çatışmayı daha da pekiştiren bir tavır seçerek aydın elitizmini tek parti döneminin ideolojik söylemi ile sürdürmeye çalışmıştır. Artık geçerliliğini Batı ülkelerinde dahi kaybetmiş olan 19. yüzyılın dogmatik sekülarizmine dayalı radikal tarihi kırılma çizgisinde ısrar eden SHP-CHP çizgisi zamanla toplumun çoğunluğunu teşkil eden kültürel unsurlarla olan bağını tamamen koparmıştır. Bu durum CHP'nin demokratik dönemdeki kronik muhalefet sendromu ile birleşince SHP-CHP yöneticilerini bir yandan sistemin laiklik dogmatizmi ile sürmesinden yana olan tutucu kesimi ile diğer yandan azınlık psikolojisinin tahrik ettiği unsurlar ile toplumsal taban bulma arayışına yönlendirmiştir. SHP'nin HEP ile yaptığı 1991 seçim ortaklığı ve parti örgütlenmesinin gittikçe artan bir yoğunluk ile sadece Aleviler'den oluşan bir görünüm sergilemesi SHP'nin etnik ve mezhep temelli bir yapı içine girmesine yol açmış; bu da diğer yaygın toplum kesitlerinin partiden kopuşlarını beraberinde getirmiştir.
SHP'nin 1991 seçimlerinden sonra DYP ile yaptığı koalisyon bu partinin kimliğinin ve sistem içindeki statüsünün daha da belirsizleşmesine yol açmış ve kronik muhalefet dönemlerinin tepki oylarının da SHP-CHP'den uzaklaşmasına sebep olmuştur. Koalisyon uygulamaları partinin tek parti döneminden beri süregelen temel ilkelerini sarsmış ve Altı Ok'u o dönemlerden beri tutucu bir sembolizmle bu partiye bağlı kalan yaşlanmış neslin nostaljik oylarını çeken bir mıknatis konumuna düşürmüştür.
HEP ile yaptığı seçim ittifakı ile Altı Ok'un tek parti döneminde tanımlanmış milliyetçilik ilkesinden, özelleştirme programına sağladığı destek ile devletçilik ilkesinden, statükonun merkezinde bu statükodan olağanüstü rantlar sağlayan idare yapısı ile devrimcilikten, aydın elitizmine ve marjinalizme dayalı kültür ve aile politikaları ile halkçılıktan kopan SHP-CHP çizgisi artık kendi kendisini taramlayamaz duruma düşmüştür. Bu tanımlama bunalımı parti yöneticilerini Altı Ok'un geride kalan yegane unsuru olan baskıcı laiklik prensibine -Cumhuriyetçilik prensibi diğer bütün partiler tarafından da kabul edilmektedir- sıkı sıkıya sarılmaya ve marjinal oylara yönelmeye sevketmiştir. SHP-CHP yönetimi koalisyon dönemi boyunca tarihi kırılma çizgisi ile süreklilik unsurları arasındaki gerilimin en uç noktasında bu pergelin uçlarını sosyolojik gelişmelerin doğrultusunun aksine daha da açmaya çalışan bir görüntü sergilemiştir. CHP'nin son seçim bozgunu temelde bu görüntünün eseridir.
Uluslararası konjonktürün dinamik şekilde değiştiği ve iç siyasi sistemde yeniden yapılanma zaruretinin arttığı doksanlı yıllarda kendi kendisini tanımlama bunalımı yaşayan SHP-CHP çizgisinin devletin dış ilişkilerini, hukuki ve kültürel yapılarını ilgilendiren bakanlıkları uhdesinde bulundurması Türkiye açısından hem bu gerilimi azaltmak hem de etkin bir uluslararası konum elde etmek bakımından gerçekten bir şanssızlık olmuştur. CHP-SHP geleneğinin tek parti döneminden beri süregelen Türkiye'yi kendi jeokültürel etki alanı ile yabancılaştırarak Avrupa'ya endeksleme stratejisi Türkiye açısından gittikçe artan bir hızla önem kazanan Balkanlar, Kafkaslar, Ortadoğu ve Orta Asya bölgelerinde yeterince dinamik politikalar takip edilememesi ve zaman kaybedilmesi sonucunu beraberinde getirmiştir. Hikmet Çetin'in ve Mümtaz Soysal'ın kimi zaman parti politikalarını da aşan daha esnek tutumları da uluslararası ilişkilerde hakim olan tek yönlü gidişi tam olarak dengeleyernemiştir.
Öte yandan yerel yönetimler ve ekonomik bakanlıklar düzeyindeki yolsuzluklar SHP'nin mezhep temelli Adalet Bakanlığı örgütlenmesi ile birleşince toplumda bu partinin adalet anlayışına olan güvenin tamamen sarsılması sonucunu doğurmuştur. Türkiye'nin yaşadığı ekonomik yapı ve kültür değişiminin getirdiği dinamik etkileşim sürecinde yerel ve milli kültür zenginliklerinin ekonomiktemelli evrensel kültür normları karşısında ezilmesine yol açan ve özellikle aile yapısını tehdit eden marjinal ve elitist kültür politikaları CHP'nin halktan yabancılaşma sürecine ivme kazandırmıştır.
Aslında CHP liderleri de söylemlerinin tutucu nitelik taşıdığının ve eskidiğinin farkındadırlar. "Dünyada Yeni Sol, Türkiye'de yeni CHP" sloganı ile seçimlere giren CHP tek parti döneminden kalan elitist yüklerden arınmadık ça ve her şeyden önce devlet desteği olmadan da ayakta kalabilecek bir toplumsal taban elde etmesini temin edecek gerçek bir yeniden tanımlanma ve yapılanma sürecine cesaretle girmedikçe Türk siyasi hayatı içinde gittikçe bulanıklaşan anlamını tümüyle kaybedecek ve yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalacaktır.
Bu durum daha çok Cumhuriyet dönemi siyasi yapılanması ve CHP'nin bu yapılanma içinde üstlendiği rol ile ilgilidir. 1935 kurultayı ile parti-devlet özdeşliği kuran, İsmet İnönü imzalı 18 Haziran 1936 genelge ile İçişleri Bakanlığı ile parti genel sekreterliğini, valilik ile il başkanlığı makamlarını aynileştiren ve 1937'de Altı Ok'u Anayasa maddesi haline getiren CHP'nin bugün marjinal bir parti olma sürecine girmiş olması siyasi sistemin ruhu halifıe getirilmeye çalışılan tek parti döneminden kalan resmi ideolojik söylem ile toplum dinamizmi arasında ortaya çıkan gerilimi anlamlandırmak açısından büyük önem taşıyor.
Tek parti döneminin yeni bir siyasi kültür ve kimlik oluşturma ve bu oluşuma uygun kurumsallaşma çabasının siyasi yükünü taşıyan CHP, değişen şartlara rağmen tarihi sosyo, kültürel süreklilik unsurlarıyla ve jeokültürel çevreyle zıtlaşan ideolojik söylemde ısrar etmenin faturasını ödemektedir. En iyi ifadesini 'Halka rağmen halk için' sloganında bulan bu tavır tarihi süreklilik unsurlarının sistem üzerindeki etkisi arttıkça marjinalleşmek zorunda kalmıştır. Bu açıdan CHP hem dış hem de iç şartların getirdiği yeni konjonktüre intibak edememiştir. Üçüncü Fransız Cumhuriyeti'nden kaynaklanan laikliği alternatif bir din olarak algılayan CHP, sistemin tarihi süreklilik unsurlarını baskı altında tutan sistemik mekanizmaların gevşemesine paralel olarak toplumun yaygın kesimleri ile yabancılaşma sürecine girmiştir.
Bu yabancılaşma CHP'nin demokratik dönemde gittikçe yoğunlaşan bir kimlik bunalımı yaşamasına yol açmıştır. Çok partili döneme geçişle birlikte tek parti dönemindeki sistemin tek sahibi misyonunu terketmek zorunda kalan CHP bu yeni dönemde demokratik sistemde ortaya çıkabilecek istenmeyen sonuçlara karşı sistemin merkezi garantörü rolünü üstlenmiştir. Bu yeni misyon CHP'ye çok partili denemin ilk yirmibeş yılında demokratik mekanizmaya tâbi olmayan ordu, bürokrasi ve üniversite gibi sistemik unsurlarla koalisyon halinde tek parti elitizmini sürdürme imkanı vermiştir. O yıllarda meşhur olan "CHP+Ordu=İktidar" formülü CHP'nin sistem içindeki özel ve ayrıcalıklı statüsünü tanımlar hale gelmiştir. 27 Mayıs İhtilali ve 12 Mart öncesi askeri kesimle yürütülen temaslar bu ayrıcalıklı misyon anlayışının ürünüdür.
Gerçekten de ordu, üniversite ve bürokrasi gibi sistemin önemli unsurları demokrasinin ilk döneminde CHP şahsında siyasi etki alanı kurma imkanı bulmuşlardır. Bu durum aslında yapısal olarak Osmanlı'nın son dönemindeki siyasi müdahaleleri meşrulaştırmak üzere Osmanlı idari yapısının üç önemli unsurundan (ilmiyye, kalemiyye/bürokrasi, seyfiyye-ordu) oluşan merkezi koalisyon anlayışının devrimci bir söylemde tekrarından ibarettir. CHP'nin tarihi kültürel sürekliliğin ve jeokültürel çevrenin doğal tepkilerine duyarlı olan demokratik mekanizmaları denetim altında tutma çabasının ürünü olan ilk askeri müdahaleler Türkiye'de gerçek anlamda bir siyasi meşruiyyet anlayışının yerleşmesini de engellemiştir.
Yetmişli yılların başından itibaren yükselen evrensel ideoloji olan sosyalizmi kullanarak kendisine yeni bir ideolojik çerçeve ve toplumsal taban bulmaya çalışan CHP, uluslararası konjonktür ile iç yapı arasındaki etkileşimin tabii bir uzantısı olarak sistemik unsurlarla da -özellikle 12 Mart müdahelesinden sonra ordu ile- yabancılaşmaya başlamıştır. Ecevit'in sosyal demokrat söylemin o günlerde yükselişe geçen cazip sloganları ile oluşturduğu sosyal dalga CHP'ye geçici bir ivme kazandırmıştır.
Bu ivmenin faturası ise CHP'nin sistemin merkezindeki ayrıcalıklı statüsünü kaybetmesi olmuştur. İnönü isminin sistem üzerindeki ipoteğinin kalkması ve Türkiye'ye yönelik Marksist tehlikenin sistemin temel koruma unsuru olan orduda tedirginlik yaratması ile birlikte CHP, sistemin merkezi garantörü rolünden demokratik dönemin aydın elitizmine dayalı kronik muhalefeti konumuna geçmiştir.
Kısa dönemli Ecevit hükümetlerinin yaşadığı başarısızlıklar bu kronik muhalefet konumunu daha da pekiştirmiştir. Tarihi kültürel süreklilik unsurları ile düştüğü çelişki dolayısıyla toplumsal tabanını, kronik muhalefet konumu ile sistemin siyasi garantörü misyonunu kaybeden CHP 12 Eylül'den sonra ilk defa bir askeri müdaheleden doğrudan etkilenen partiler arasında olmuştur. Bu durum CHP'nin sistemin siyasi garantörlüğüne dayalı ayrıcalıklı statüsünün tümüyle ortadan kalkması sonucunu beraberinde getirmiştir. 12 Eylül yönetiminin iki-partili bir yapı kurma iradesinden kaynaklanan suni Halkçı Parti oluşumundan sonra ortaya çıkan CHP-DSP ayrışması da Ecevit'in şahsi karizmasının ötesinde yeni bir statü tanımlaması konusunda ortaya çıkan farklılaşmadan kaynaklanmıştır.
CHP-SHP çizgisi seksenli yıllarda tarihi süreklilik unsurları ile olan çatışmayı daha da pekiştiren bir tavır seçerek aydın elitizmini tek parti döneminin ideolojik söylemi ile sürdürmeye çalışmıştır. Artık geçerliliğini Batı ülkelerinde dahi kaybetmiş olan 19. yüzyılın dogmatik sekülarizmine dayalı radikal tarihi kırılma çizgisinde ısrar eden SHP-CHP çizgisi zamanla toplumun çoğunluğunu teşkil eden kültürel unsurlarla olan bağını tamamen koparmıştır. Bu durum CHP'nin demokratik dönemdeki kronik muhalefet sendromu ile birleşince SHP-CHP yöneticilerini bir yandan sistemin laiklik dogmatizmi ile sürmesinden yana olan tutucu kesimi ile diğer yandan azınlık psikolojisinin tahrik ettiği unsurlar ile toplumsal taban bulma arayışına yönlendirmiştir. SHP'nin HEP ile yaptığı 1991 seçim ortaklığı ve parti örgütlenmesinin gittikçe artan bir yoğunluk ile sadece Aleviler'den oluşan bir görünüm sergilemesi SHP'nin etnik ve mezhep temelli bir yapı içine girmesine yol açmış; bu da diğer yaygın toplum kesitlerinin partiden kopuşlarını beraberinde getirmiştir.
SHP'nin 1991 seçimlerinden sonra DYP ile yaptığı koalisyon bu partinin kimliğinin ve sistem içindeki statüsünün daha da belirsizleşmesine yol açmış ve kronik muhalefet dönemlerinin tepki oylarının da SHP-CHP'den uzaklaşmasına sebep olmuştur. Koalisyon uygulamaları partinin tek parti döneminden beri süregelen temel ilkelerini sarsmış ve Altı Ok'u o dönemlerden beri tutucu bir sembolizmle bu partiye bağlı kalan yaşlanmış neslin nostaljik oylarını çeken bir mıknatis konumuna düşürmüştür.
HEP ile yaptığı seçim ittifakı ile Altı Ok'un tek parti döneminde tanımlanmış milliyetçilik ilkesinden, özelleştirme programına sağladığı destek ile devletçilik ilkesinden, statükonun merkezinde bu statükodan olağanüstü rantlar sağlayan idare yapısı ile devrimcilikten, aydın elitizmine ve marjinalizme dayalı kültür ve aile politikaları ile halkçılıktan kopan SHP-CHP çizgisi artık kendi kendisini taramlayamaz duruma düşmüştür. Bu tanımlama bunalımı parti yöneticilerini Altı Ok'un geride kalan yegane unsuru olan baskıcı laiklik prensibine -Cumhuriyetçilik prensibi diğer bütün partiler tarafından da kabul edilmektedir- sıkı sıkıya sarılmaya ve marjinal oylara yönelmeye sevketmiştir. SHP-CHP yönetimi koalisyon dönemi boyunca tarihi kırılma çizgisi ile süreklilik unsurları arasındaki gerilimin en uç noktasında bu pergelin uçlarını sosyolojik gelişmelerin doğrultusunun aksine daha da açmaya çalışan bir görüntü sergilemiştir. CHP'nin son seçim bozgunu temelde bu görüntünün eseridir.
Uluslararası konjonktürün dinamik şekilde değiştiği ve iç siyasi sistemde yeniden yapılanma zaruretinin arttığı doksanlı yıllarda kendi kendisini tanımlama bunalımı yaşayan SHP-CHP çizgisinin devletin dış ilişkilerini, hukuki ve kültürel yapılarını ilgilendiren bakanlıkları uhdesinde bulundurması Türkiye açısından hem bu gerilimi azaltmak hem de etkin bir uluslararası konum elde etmek bakımından gerçekten bir şanssızlık olmuştur. CHP-SHP geleneğinin tek parti döneminden beri süregelen Türkiye'yi kendi jeokültürel etki alanı ile yabancılaştırarak Avrupa'ya endeksleme stratejisi Türkiye açısından gittikçe artan bir hızla önem kazanan Balkanlar, Kafkaslar, Ortadoğu ve Orta Asya bölgelerinde yeterince dinamik politikalar takip edilememesi ve zaman kaybedilmesi sonucunu beraberinde getirmiştir. Hikmet Çetin'in ve Mümtaz Soysal'ın kimi zaman parti politikalarını da aşan daha esnek tutumları da uluslararası ilişkilerde hakim olan tek yönlü gidişi tam olarak dengeleyernemiştir.
Öte yandan yerel yönetimler ve ekonomik bakanlıklar düzeyindeki yolsuzluklar SHP'nin mezhep temelli Adalet Bakanlığı örgütlenmesi ile birleşince toplumda bu partinin adalet anlayışına olan güvenin tamamen sarsılması sonucunu doğurmuştur. Türkiye'nin yaşadığı ekonomik yapı ve kültür değişiminin getirdiği dinamik etkileşim sürecinde yerel ve milli kültür zenginliklerinin ekonomiktemelli evrensel kültür normları karşısında ezilmesine yol açan ve özellikle aile yapısını tehdit eden marjinal ve elitist kültür politikaları CHP'nin halktan yabancılaşma sürecine ivme kazandırmıştır.
Aslında CHP liderleri de söylemlerinin tutucu nitelik taşıdığının ve eskidiğinin farkındadırlar. "Dünyada Yeni Sol, Türkiye'de yeni CHP" sloganı ile seçimlere giren CHP tek parti döneminden kalan elitist yüklerden arınmadık ça ve her şeyden önce devlet desteği olmadan da ayakta kalabilecek bir toplumsal taban elde etmesini temin edecek gerçek bir yeniden tanımlanma ve yapılanma sürecine cesaretle girmedikçe Türk siyasi hayatı içinde gittikçe bulanıklaşan anlamını tümüyle kaybedecek ve yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalacaktır.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.