TR
EN
AR
FR
RU
UR
Ortadoğu'daki satatü ve üçgen mekanizması
GEÇEN
yazımızda Türkiye-Mısır-İran dış üçgenindeki ilişkileri incelerken bu dengenin Irak-Suriye-Suudi Arabistan iç üçgeni ile girift ilişkiler içinde olduğunu beyan etmiştik. Aslında Ortadoğu'daki ittifakları ve karşılıklı dengeleri tahlil ederken daha küçük ölçekli ve bu dengelerde daha edilgen konumda bulunan Ürdün-Filistin-Lübnan üçgenini de gözönünde bulundurmak gerekir. İsrail ile doğrudan cephe ilişkisinde bulunan Ürdün-Filistin-Lübnan üçgeninde dengeler büyük ölçüde dış üçgenlerdeki ilişkiler tarafından belirlenir. Bu durum Ortadoğu'da içiçe geçen çok renkli bir satranç oyununu ortaya çıkarır. İttifakların genellikle çıkar-temelli ve geçici olduğu bu satranç oyununda güçler dengesinin her türlü ihtimale açık acımasız oyunları sergilenir. Aktörler bir diğerini kollayarak sergiledikleri diplomasi satrancında kendi çıkarlarına en uygun ittifaklarla diğer rakip ülkeleri bertaraf etmeye çalışırlar. Bu dinamik satranç oyununda sistem ve ideoloji benzerliklerinden çok ayakta kalmak için gerekli güç potansiyelim elde etme mücadelesi etkili olur. Baas ideolojisi ve sistemi çerçevesinde siyaset yapan Irak ve Suriye arasında sürekli değişiklik gösteren ilişki biçimleri bunun en iyi isbatidır. Bu girift ilişki biçimleri Arap dünyasının liderliği konusundaki rekabetle daha da değişken bir nitelik kazanmıştır.
Nasır liderliğindeki Mısır'ın Ortadoğu'daki güç eksenini kendi doğrultusunda şekillendirme çabasından bu yana Ortadoğu, statükoyu değiştirmek isteyen güç ile bu gücün karşıtı ittifaklar arasındaki denge ilişkisinin belirlediği güç mücadelelerine sahne olmuştur. Nasır'ın Suriye ile birleşerek 1 Şubat 1958'de kurduğu Birleşik Arap Cumhuriyeti'ne tepki olarak 14 Şubat'ta Ürdün ve Irak'ın Arap Birliği kurduklarını ilan etmesi bu denge ilişkisinin ilk ciddi tezahürüdür. Bu tepkiler içinde 14 Temmuz 1958'de Irak'ta gerçekleşen darbe üzerine Irak'ın da Nasır yönetimine yakınlaşması karşısında Suudi Arabistan Kralı'nın Bağdat Paktı ülkelerine müdahalede bulunma çağrısı sonrasında özellikle Türkiye ve İran'ın bir ittifak ilişkisine girmesi dış ve iç üçgen arasındaki denge ilişkisinin tabu bir tezahürüdür. Dış üçgende bulunan bir ülkenin iç üçgendeki iki ülke ile aynı anda yakınlaşarak dengeyi bozmaları diğer ülkeleri karşı bir ittifak oluşturmaya sevketmektedir. Yemen iç savaşındaki Mısır-Suriye-Irak ittifakına karşı Iran tarafından da desteklenerek oluşan Suudi-Ürdün ittifakı da bu denge ilişkisinin bir sonucudur.
Mısır'ın Camp David sonrasında devre dışı kalmasıyla Irak ekseninde ortaya çıkan gelişmeler de bu genel denge yaklaşımına uygundur. 26 Mart 1979'da imzalanan Camp David Anlaşması'ndan bir gün sonra Arap Ligi'nin 19 üyesinin Bağdat'ta bir araya gelmesi bu yeni gelişmenin bir yansımasıdır. Bundan sonra Arap Birliği düşüncesinin liderliğine soyunan Irak'ın İran ile savaşa girmesi karşı ittifakların oluşması sonucunu doğurmuştur. Arap dünyasında Irak'ın etkisinin artması karşısında İran'a yaklaşan Suriye Ortadoğu'nun denge ülkesi haline gelmiştir. Bu gelişmeler seksenli yılların ortasında Iran-Suriye yakınlaşması karşısında Suudi Arabistan ve Mısır'ın Irak'a yakınlaşması ile neticelendi. Böylece dış ve iç üçgen arasında yeni dengeler oluştu. Dış üçgenin diğer ülkesi Türkiye bu gelişmeleri aktif tarafsızlık ile takip ederek dengenin dolayısıyla statükonun sürmesine katkıda bulunmuş oldu. Mısır'ın tekrar Arap dünyasına girme şansı elde etmesi bu denge ilişkilerinin sonucudur.
Irak'ın Kuveyt çıkarması bu dengelerin yeniden ayarlanmasını gerekli kıldı. İran'a karşı Irak'a destek veren Mısır ve Suudi Arabistan ile o dönemde İran'a yakın duran Suriye karşı bir ittifak oluştururken bu dengelerin ortaya çıkardığı konjonktür İran'ı Irak'a nefes aldıran bir tutum sergilemeye sevketmiştir. Bunalımın ilk günlerinde Suudi-Mısır-Suriye ittifakı karşısında Irak-İran-Ürdün yakınlaşması doğmuş; dış üçgenin kilit ülkesi Türkiye'nin de birinci blok yanında yer alması ile sistemik güçlerin Ortadoğu'daki dengeyi bozmak isteyen Irak'ı devre dışı bırakmaları kolaylaşmıştır. Bu dönemde Ürdün, Filistin ve Lübnan liderlerinin gösterdikleri değişken tavır dış ve iç üçgenlerdeki ortaya çıkan denge değişikliklerine uyum çabasıdır.
Ortadoğu'da denge ve statükonun devamı dış ve iç üçgenlerde birbirine denk kuvvetlerin ittifakına bağlıdır. Onun için bu üçgenlerde sistemik güçler açısından iki ülke birbirine yakınlaştırılırken üçüncü ülkenin sistem-dışına itilmesi oynanan oyunun bir gereğidir. Bugün de İran karşısında gerçekleştirilmeye çalışılan Türkiye-Mısır-İsrail yakınlaşması, Türkiye karşısında su meselesi etrafında yönlendirilmeye çalışılan Irak-Suriye yakınlaşması hep bu denge hesapları içinde anlam kazanmaktadır. Bu denge hesaplan edilgen liderlerin tavırlarında da kendini göstermektedir. Bunu da Yaser Arafat'ın değişken politikaları ve şahsiyeti çerçevesinde gelecek yazımızda ele alalım.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.