TR
EN
AR
FR
RU
UR
Osmanlı'sız dünya tarihi olmaz
Osmanlı Devleti
'nin kuruluşunun resmi yıldönümünü kutladığımız bugün kimi zaman tarihi bir gurur kimi zaman da tarihi bir yük olarak gördüğümüz Osmanlı mirasını yeniden değerlendirme zorunluluğu
ile karşı karşıyayız. Böylesi bir değerlendirme hem medeniyet aidiyetimiz, hem kültürel kimliğimiz hem de siyasi/stratejik yönelişimiz açısından kaçınılmaz bir gereklilik. Bu gereklilik Osmanlı mirasının coğrafi ve tarihi varisleri olarak görülen bizler kadar Osmanlı sınırları içinde kalan bütün diğer uluslar ve ülkeler için de söz konusu. Bugün
Osmanlı mirasını gözardı eden bir yaklaşım
ile ne Mısır tarihi, ne Yunan tarihi, ne Macar tarihi, ne Cezayir tarihi, ne de İran tarihi yazılabilir. Daha da kapsamı genişleterek diyebiliriz ki, Osmanlı tarihini şu veya bu şekilde yorumlamayan bir Rus. Fransız. Alman ya da İngiliz tarihi de kaleme alınamaz. Batı tarih paradigması
, ki çoğu zaman doğu aydınlarının bilincini de esir almıştır, yaklaşık iki yüzyıldır Osmanlı'sız bir dünya tarihi
üzerine oturmaya çalıştı. Marksın ekonomi eksenli diyalektik tarih anlayışı Toynbee
'nin medeniyet teorileri. Wallerstein
'in dünya-ekonomi tezi, Modelski
'nin hegemonik dünya liderliği tezi, Mc Neill
'in batı-eksenli elektik tarih yaklaşımı gibi büyük ölçekli tarih teorileri Avrasya'nın kalbinde ve bütün büyük medeniyetlerin kesişim havzasında duran Osmanlı'nın beşyüzyıllık hakimiyeti karşısında bir anlamlandırma aczi yaşamışlardır. Osmanlı, tabir caizse hakim batı medeniyetinin ben-merkezci tarih yazıcılığı için bir tür oyunbozan ya da kurgubozan bir rol oynamıştır. İnsanlık tarihini batıdan aldığı metodolojik ve teorik kalıplara göre okumaya alışmış doğu aydınları ve özellikle de Osmanlı havzası içinde kalan Türk, Arap, Boşnak, Arnavut v.b. ulusların aydınları için durum daha da vahimdir. Kendisini Osmanlı tarihi ile ilişkilendirdiğinde modernite ile çatışan, Osmanlı ile ilişkilendirmediğinde de tarihi bir boşluk içine düşen bu aydınlar için Osmanlı engeli daha da dayanılmaz boyutlardadır. Türk tarihini İslam muhtevalı Selçuklu ve Osmanlı temelinden kopararak eski Anadolu uygarlıklarına izafeten yeniden kurmaya çalışan tarih tezlerinin gerek bilimsel gerekse toplumsal meşruiyyet anlamında yaşadıkları çöküş aslında tarihi gerçekliğin konjunktürel/ideolojik kalıpları aşan gücünü ortaya koymuştur.
Osmanlı'yı tekelci tarih tezleri önünde bir engel kılan en temel özellik, insanlık tarihini belirleyen
temel medeniyet havzaları
(Mezopotamya, Mısır, Yunan, Akdeniz, İran) üzerindeki en uzun dönemli hakimiyetin kurucusu
olmasıdır. İnsanlık tarihi ile ilgili kapsayıcı tezler üretmeye çalışan her yaklaşım modernite öncesi bütün bu havzaları kuşatan bir tarih devi ile hesaplaşmak
zorunda kalmaktadır. Bu hesaplaşmada yetersiz kalındığında ya Toynbee
gibi Osmanlı'yı kendine has bir medeniyet olgusu olarak gören bir yaklaşım benimsenmekte, ya da Marks
'ın analizlerinde olduğu gibi bir gözardı etme tavrı söz konusu olmaktadır. Kendi teorisinin Osmanlı gerçekliği
ışığında yeniden değerlendirilmesi gerektiğini söyleyen ve bu konuda çeşitli sorular ortaya koyan Wallerstein
ise aslında Osmanlı dışında üretilen tarih tezlerinin sınırlarını da dürüstçe ortaya koymuştur. Medeniyet Tarihi ve Kuşatıcı Osmanlı Düzeni
Klasik medeniyet havzaları üzerindeki bu uzun dönemli hakimiyetin en temel sırrının
Osmanlı'nın medeniyet aidiyeti, ruhu ve formu konusundaki kuşandığı ve stratejik/siyasi yöneliş konusundaki kapsayıcılığı
olduğu söylenebilir. Osmanlı bir taraftan İslam inancını ve bu inancın oluşturduğu medeniyet mirasını eksen alarak klasik medeniyet havzalarının tümüne kadim
kavramının kuşatıcılığı içinde bünyesinde yer veren bir kuşatıcılık sergilerken, diğer yandan dünya ana kıtasının gördüğü en kapsamlı stratejik yönelişlerinden birini gerçekleştirmiştir. Bunun içindir ki, Söğüt'ün pür Türkmen havasıyla başlayan Osmanlı şehirciliği belki
de tarihin gördüğü en renkli ve kuşatıcı medeniyet
formlarını üretebilmiştir. Bursa'dan Kahire'ye. Selanik'ten Bağdat'a. İstanbul'dan Saraybosna'ya, Konya'dan Üsküp'e. Edirne'den Bahçesaray'a Osmanlı şehirleri, kadim medeniyet havzalarının renklerinin İslam medeniyetinin şemsiyesi altında yaşadığı küçük tarih sitelerine dönüşmüşlerdir. Benzeri bir olgunun tarihteki yegane misali fethettiği yerlerde kendi ismiyle anılan şehirler serpiştiren Büyük İskenderdir
ki, onun hakimiyeti ancak kendi hayatı ile sınırlı kalmıştır. Osmanlı Stratejik Yönelişinin Esasları
Osmanlı'nın medeniyet tarihi içindeki konumu çok daha derin tahlilleri gerekli kılmaktadır. Ancak bu yazının sınırları içinde dikkatleri çekmek istediğimiz diğer bir husus
bu medeniyet kuşatıcılığını bir siyasi hakimiyete dönüştüren stratejik esaslardır.
Tarih boyunca dünya ana kıtası kabul edilen Asya. Avrupa ve Afrika kıtalarını bir bütün halinde stratejik hakimiyeti içinde tutmaya çalışan güçler coğrafi olarak dört ana yol takip etmişlerdir. Doğu-batı istikametinde seyreden ve genellikle Asya menşeili kavimlerin demografik baskısı ile gerçekleşen birinci türün en tipik misali Moğollardır. Batı-doğu istikametinde seyreden hakimiyet stratejileri ise genellikle modern dönemde kıta Avrupa'sının Napolyon ve Hitler gibi güçlü liderlerince yürütülmeye çalışılmış ve bu liderlerin hayatları ile sınırlı kalmıştır. Kuzey-güney istikametindeki hakimiyet yönelişi ise Rusya ve SSCB'nin takip ettiği geleneksel step gücü politikasıdır. Osmanlı'nın temel aldığı stratejik yöneliş ise, coğrafi konum gereği. Avrupa içine doğru doğu-batı eksenli, kuzey steplerine yönelik olarak güney-kuzey eksenli, İran ve Hind Okyanusuna yönelik olarak batı-doğu eksenli ve nihayet Mısır ve Akdeniz üzerinden kuzey-güney eksenli olarak seyretmiştir. Bu da Osmanlı'yı, hem kara hem de deniz kapasitesini kullanmayı gerekli kılan
çok yönlü bir strateji
geliştirmeye zorlamıştır. Benzer bir strateji bölge dışında bir güç olan, İngiltere ve ABD tarafından deniz-eksenli olarak yürütülmüştür. Osmanlı tarafından dünya ana kıtasının merkezinden çevresine doğru takip edilen strateji İngiltere ve ABD tarafından çevreden merkeze doğru izlenmiştir. Osmanlı'nın bu çok yönlü stratejisi zamanla olgunlaşmış ve İslam-eksenli kapsayıcı medeniyet idraki ile bütünleşerek uzun dönemli hakimiyetin mayasını oluşturmuştur.
Devletin kuruluş döneminde Anadolu-Balkanlar omurgası üzerinde yükselen bu stratejinin Anadolu ayağı Bursa'da, Balkanlar ayağı Edirne'de istikrar kazanmıştır. İstanbul'un fethi ile birlikte bir pergel gibi stratejinin odağına yerleşen İstanbul'un çok yönlü karakteri devletin stratejik yönelişini de etkilemiştir. Bundan sonra artık Osmanlı devleti de İstanbul gibi hem Asya hem Avrupa, hem Akdeniz hem Karadeniz, hem Balkanlar hem Anadolu, hem kara hem deniz devletidir. Pergelin odağının İstanbul'a konuşlanmasından sonra pergelin ucu sürekli genişleyen daireler şeklinde bir yüz yıl içinde Kuzey Kafkasya'dan Cezayir'e. Volga'dan Nil'e, Vistül'den Hind Okyanusuna ulaşacak bir niteliğe kavuşmuştur. Yeni Bir Tarih Bilinci
Gerileme de ayni çizgi üzerinde gerçekleşmiştir. Bizim neslin dedeleri bu asrın başında sömürgeciliğin saldırıları ile kanatları kırılmış olan Osmanlı'yı ilk omurgası olan Balkanlar/Anadolu ekseninde tutabilmenin ve İslam'ın kutsal mekanı olan Hicaz'a ulaşan hattın korunmasının mücadelesini veriyordu. Bugün ise bizler yeni bir asrın eşiğinde hem medeniyet aidiyeti ve kültürel kimlik konusunda ciddi çelişkiler yaşayan hem de stratejik yöneliş bakımından ciddi bir tıkanıklık yaşayan toplumumuzun önünü açma sorumluluğunu taşıyoruz.
Bunun için de önce
tarih ve mekan bilincimizi yeniden kurmak zorundayız
. Tarih bilincimizin ekseninde de istesek de istemesek de mirasını devraldığımız Osmanlı durmaktadır. Dünya tarihçiliği için anlamsızlaşmaya yol açan Osmanlısızlaşma bizim için bir tür tarihsizleşmedir. Tarih herşeyi affedebilir, ancak tarihsizleşenleri asla.
Bu yargı ile niyetimiz Osmanlı'yı idealize eden bir yaklaşımın önünü açmak değil; kendi tarihi gerçekliğimizle yeniden buluşma zaruretini vurgulamaktır.Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.