TR
EN
AR
FR
RU
UR
Sistem içi restorasyon
Tek parti ideolojisinin dayattığı tarihi kırılma çizgisinin oluşturduğu otoriter siyası kültür ile toplumda bütün baskılara rağmen etkisini sürdüren sosyo-kültürel temelin alternatif siyasi kültürü arasındaki gerilimi azaltma misyonunu üstlenen ve siyasi kültürde geçişken bir alan oluşturan DP hareketi iç ve dış konjunktürün gerektirdiği, siyasi elit merkezli bir restorasyon faaliyeti olarak ortaya çıkmıştır. DP çizgisi siyasi elit merkezli sistem-içi bir arayıştır, çünkü hareketin öncüleri tarihi kırılma çizgisini siyasi ideoloji haline getirmiş olan CHP'nin içinden kopmuştur. 7 Haziran 1945'te dörtlü takriri veren CHP'nin İzmir milletvekili Celal Bayar, İçel milletvekili Refik Koraltan, Kars milletvekili Fuat Köprülü ve Aydın milletvekili Aydın Menderes'ten oluşan ilk öncü kadro 7 Ocak 1946'da DP hareketini başlatarak dış ve iç konjunktürün siyasi kültür ve kurumların yeniden düzenlenmesi doğrultusundaki taleplerini karşılayan bir siyasi hareket olmuştur. Türkiye'nin demokrasiye geçiş süreci ve DP hareketinin siyasi kültür ve kurumlar üzerindeki etkisini tahlil ederken üç temel hususu vurgulamak bugünkü konumu anlamak açısından büyük önem taşımaktadır.
Herşeyden önce Türkiye'nin demokrasiye geçişi CHP'nin otoriter tek parti döneminin şartlarına alışmış liderlerinin gönüllü iradeleriyle ortaya çıkmamıştır. Bu noktada dış konjunktürle ilgili önemli bir faktörün etkisi inkar edilemez. SSCB'nin 1 Haziran 1945 tarihli nota ile Türkiye'den arazi ve üs talep etmesi karşısında Batı blokunun güvenlik şemsiyesine ihtiyaç hissedilmiştir. Bu ihtiyaç dolayısıyla İnönü BM'nin teşekkülü için toplanan San Fransisco konferansına katılan Türk heyetine bu blok içinde yer almanın ön şartı olan çok partili hayata geçişin sağlanacağını açıklama yetkisi vermiştir. CHP'nin, 1946 yılında yapılan seçimlerde uygulanan "açık oy gizli tasnif gibi antidemokratik uygulamalara rağmen DP hareketini baskıyla tasfiye edememesinin arka planınında CHP'nin demokratik yaklaşımı değil, dış konjunktürün getirdiği zorunluluklar vardır. Aksi takdirde DP hareketinin akibetinin Serbest Fırka hareketine benzemesi kaçınılmaz olabilirdi.
Dış konjunktürle iç siyasi yapı arasında daha demokratik döneme geçişin ilk safhasında kurulan bu ilişki daha sonraki dönemlerde de sürdürülen bir siyasi davranış biçiminin gelişmesine yol açmıştır. Demokrasiye geçişi ilk olarak Ankara'da halka değil San Fransisco'da ittifakına ihtiyaç hissedilen güçlerin temsilcilerine açıklama tercihi siyâsi elitin daha sonraki yaklaşımlarına da egemen olmuştur. Demokratik dönemdeki her önemli siyasi dönüşümün öncesinde Amerika ve Avrupa'nın muhtemel tepkilerini ölçmek ve desteğini almak, bu dönüşümler sonrasında da uluslararası ittifaklarla olan ilişkilerimizin genel seyrinin değişmeyeceğini garanti etmek bir alışkanlık halini almıştır. 27 Mayıs, 12 Mart ve 12 Eylül askeri müdahalelerinde görülen bu tutum demokratik sürece geçişte sivil siyasi elit üyeleri tarafından da benimsenmiştir. Türkiye'de iktidara hazırlanan siyasilerin öncelikle bir Batı turnesine çıkma ihtiyaçları iç ve dış konjunktür arasındaki bu sıkı ilişkinin bir yansımasıdır. Son seçimlerde muhtemel bir RP iktidarı tehlikesi ile batıdan destek aramaya dayalı taktik siyasi hayatımıza egemen olmuş bu siyasi davranış biçiminin ürünüdür. CHP'nin San Fransisco Konferansı'yla Türkiye'de demokrasiye geçiş arasındaki kurduğu bağlantı ile DYP'nin Gümrük Birliğiyle 24 Aralık seçimleri arasında kurduğu bağlantı arasında dış konjunktür ile iç siyasi kültür arasındaki bağımlılık ilişkisi açısından ilginç bir benzerlik vardır.
DP hareketinin iç siyasi kültür açısından CHP'den ayrıldığı temel nokta
DP döneminin iç siyasi kültür ve kurumlaşmayı etkiİeyen iki önemli özelliği CHP döneminde baskı altında tutulan süreklilik unsurlarının tekrar meşruiyyet kazanmaları ve halkın uzun dönemli siyasi katılımını etkileyen ciddi bir sosyo-ekonomik hareketliliğinin sağlanmış olmasıdır. Bu iki faktör biraraya getirildiğinde Ankara-eksenli siyasi elit ile halk tabanı arasındaki iletişim türü değişmiş ve toplumsal faktörlerin siyasi mekanizmaları etkileme gücü artmıştır. Bu da sistemin yeni bir dengede konsolide olmasını temin etmiştir.
DP hareketinin iç siyasi kültür açısından CHP'den ayrıldığı en temel nokta tek parti döneminde sürekli baskı altında tutulan kültürel süreklilik unsurları ile kurduğu yeni ilişki biçimidir. Bu yeni ilişki biçimi süreklilik unsurları ile siyasi sistem arasındaki gerilimi azaltarak sisteme halk nezdinde yeni bir değer yüklenmesini temin etme hedefine yönelmiştir. Bu noktada çift yönlü ve dengeli bir restorasyon politikası takip edilmiştir. Bir taraftan süreklilik unsurlarının tekrar toplumsal meşruiyyet kazanması özellikle halk nezdinde önem taşıyan sembollerle -Ezanın asli okunuşuna rücu etmesi gibi- ilgili olarak desteklerken diğer yandan sistemi garanti altına alacak tedbirler TCK'nun 163. maddesinin yasalaşması gibi- alınmıştır. Denge politikasının birinci ekseniyle DP hareketinin halk desteğini kazanarak büyük bir potansiyel haline gelmesi, ikinci ekseniyle ise demokratik mekanizma dışında kalan siyasi güç merkezleri nezdinde güvenilir kılınması hedef edinilmiştir. DP çizgisinin devamı olan partilerde de süregelen bu denge politikası temelde sistem-içi bir muhalefet hareketi olan bu çizginin hem süratle kitleselleşmesini hem de gittikçe sistemin merkezine doğru kayarak dahasonraki dönemlerde CHP'den boşalan devletin sistemin garantörlüğü rolünü üstlenmesini temin etmiştir. Bugün bu sistemik muhalefet hareketi toplumun siyasi kültürünü de birlikte dönüştürerek siyasi sistemin merkezi rolüne soyunur hale gelmiştir.
DP hareketinin siyasi kültürü dönüştüren ve süreklilik unsurlarının siyasi katılımdaki etki alanını genişleten diğer önemli politikası ise nüfus hareketliliğini dolayısıyla toplumsal dinamizmi artıran ekonomik politikalardır. CHP'nin her toplum kesimini yerinde tutma prensibine dayanan statik toplum anlayışı tarihi kırılma çizgisini temsil eden siyasi elit ile taşrada iç iletişimini kaybetmiş çevre unsurlar arasındaki temel ilişki biçiminin halka jandarma otoritesi olarak yansıyan güç dayatması şeklinde sürmesini garanti altına alıyordu. DP ve onun devamı olan AP'nin uyguladığı ekonomik politikalar sosyal hareketliliği artırarak bir taraftan kültürel süreklilik unsurlarının yeni ilişki biçimleri geliştirmelerini sağladı; diğer taraftan siyasi elitin dinamik bir toplumu kontrol etme araçlarının etkinliğini azalttı. Bu siyasi kontrol etkinliğinin yok olması demokratik mekanizmalar dışındaki elitin -ordu, üniversite, bürokrasi- bu restorasyon hareketi karşısında tavır almasına yol açtı ve CHP- destekli elit ile taşradestekli DP-AP çizgisi arasındaki kutuplaşmanın yaklaşık 25 sene siyasi kültür ve kurumlan etkilemesi sürecini doğurdu. Siyasi elitin toplumu kontrol altında tutma çabası bundan sonra yerel jandarma otoritesi ile değil ülke çapında askeri müdahalelerle gerçekleşmek zorunda kaldı. Bu açıdan CHP döneminin yerel jandarma otoritesinin yerelliİc içinde halkı kontrol etme çabası ile askeri müdahalelerin hiyerarşik bir siyasi kültür oluşturma çabası arasında ciddi bir sosyo-psikolojik benzerlik vardır.
Menderes'i ipe götüren kutuplaşma
Menderes'i ipe götüren, Demirci'de kalıcı bir süngü korkusu bırakan bu kutuplaşma, bir taraftan demokratik mekanizmalar dışındaki elitin de sosyal değişimden etkilenerek daha esnek bir nitelik kazanması, diğer taraftan DP çizgisinin restorasyon faaliyetinin kurduğu dengelerin belli bir sosyal taban kazanarak bu hareketi sistemin merkezine doğru yerleştirmesi ile yumuşama süreci içine girdi. Bugün DYP-Ordu ilişkisi DP-Ordu ve AP-Ordu ilişkisinden çok farklı nitelikler taşımaktadır. Bunda CHP'nin yetmişli yıllardan itibaren gittikçe siyasi merkezdeki elit ile farklılaşmasının da önemli rolü olmuştur. Bu nedenledir ki emeklilik dönemlerinde siyaset yapmak isteyen ordu mensuplarının altmışlı ve yetmişli yıllarda tercihleri genellikle CHP'ye yönelirken seksenli yıllarda ANAP, doksanlı yıllarda ise DYP öncelikle tercih edilen partiler arasında yer almıştır. Son Genelkurmay Başkanı Doğan Güreş'in DYP'den adaylığı ve CHP-DSP adayları hemen hemen hiç ordu mensubunun bulunmaması. DP-AP-ANAP-DYP çizgisini bir sistemik muhalefet hareketi konumundan bir siyasi merkez hareketi haline getiren siyasi kültür dönüşümünün bir yansımasından ibarettir. Sivil bürokrasi açısından da durum farklı değildir. 27 Mayıs ve 12 Eylül müdahalelerini destekleyen Coşkun Kırca'nın doksanlı yıllarda DYP'nin ağır toplan arasına girmesi de bu dönüşümü en çarpıcı yansıtan bir gelişmedir.
Demokratik dönem içinde yaşanan kültürel, siyasi ve ekonomik dönüşümler siyasi sistemin merkezi elitinin siyasi kültür olarak tek parti döneminin otoriter tarihi kırılma çizgisinden merkez sağ ekolün tarihi süreklilik unsurlarını sistemik faktörlerle dengeleyen uzlaşmacı restorasyon çizgisine doğru kayması sonucunu doğurmuştur. Bu dönüşümde seksenli yıllarda ANAP hareketi ile yaşanan ikinci önemli sistem-içi restorasyon çalışmasının önemli bir rolü olmuştur. DYP-ANAP farklılaşmasının perde arkasında da liderlik çekişmesi kadar 12 Eylül müdahalesi ile dağılan siyasi tabloda ortaya çıkan bu rol ayrışmasının önemli payı vardır. Bugün bu restorasyon hareketinin de gittikçe toplumsal tabanını kaybediyor olması siyasi sistem içindeki bunalımın ve siyasi kültür farklılaşmasının sistemik dengelere dayalı restorasyon çalışmaları ile aşılmasının güçlülüğünü ortaya koymaktadır.
Herşeyden önce Türkiye'nin demokrasiye geçişi CHP'nin otoriter tek parti döneminin şartlarına alışmış liderlerinin gönüllü iradeleriyle ortaya çıkmamıştır. Bu noktada dış konjunktürle ilgili önemli bir faktörün etkisi inkar edilemez. SSCB'nin 1 Haziran 1945 tarihli nota ile Türkiye'den arazi ve üs talep etmesi karşısında Batı blokunun güvenlik şemsiyesine ihtiyaç hissedilmiştir. Bu ihtiyaç dolayısıyla İnönü BM'nin teşekkülü için toplanan San Fransisco konferansına katılan Türk heyetine bu blok içinde yer almanın ön şartı olan çok partili hayata geçişin sağlanacağını açıklama yetkisi vermiştir. CHP'nin, 1946 yılında yapılan seçimlerde uygulanan "açık oy gizli tasnif gibi antidemokratik uygulamalara rağmen DP hareketini baskıyla tasfiye edememesinin arka planınında CHP'nin demokratik yaklaşımı değil, dış konjunktürün getirdiği zorunluluklar vardır. Aksi takdirde DP hareketinin akibetinin Serbest Fırka hareketine benzemesi kaçınılmaz olabilirdi.
Dış konjunktürle iç siyasi yapı arasında daha demokratik döneme geçişin ilk safhasında kurulan bu ilişki daha sonraki dönemlerde de sürdürülen bir siyasi davranış biçiminin gelişmesine yol açmıştır. Demokrasiye geçişi ilk olarak Ankara'da halka değil San Fransisco'da ittifakına ihtiyaç hissedilen güçlerin temsilcilerine açıklama tercihi siyâsi elitin daha sonraki yaklaşımlarına da egemen olmuştur. Demokratik dönemdeki her önemli siyasi dönüşümün öncesinde Amerika ve Avrupa'nın muhtemel tepkilerini ölçmek ve desteğini almak, bu dönüşümler sonrasında da uluslararası ittifaklarla olan ilişkilerimizin genel seyrinin değişmeyeceğini garanti etmek bir alışkanlık halini almıştır. 27 Mayıs, 12 Mart ve 12 Eylül askeri müdahalelerinde görülen bu tutum demokratik sürece geçişte sivil siyasi elit üyeleri tarafından da benimsenmiştir. Türkiye'de iktidara hazırlanan siyasilerin öncelikle bir Batı turnesine çıkma ihtiyaçları iç ve dış konjunktür arasındaki bu sıkı ilişkinin bir yansımasıdır. Son seçimlerde muhtemel bir RP iktidarı tehlikesi ile batıdan destek aramaya dayalı taktik siyasi hayatımıza egemen olmuş bu siyasi davranış biçiminin ürünüdür. CHP'nin San Fransisco Konferansı'yla Türkiye'de demokrasiye geçiş arasındaki kurduğu bağlantı ile DYP'nin Gümrük Birliğiyle 24 Aralık seçimleri arasında kurduğu bağlantı arasında dış konjunktür ile iç siyasi kültür arasındaki bağımlılık ilişkisi açısından ilginç bir benzerlik vardır.
DP hareketinin iç siyasi kültür açısından CHP'den ayrıldığı temel nokta
DP döneminin iç siyasi kültür ve kurumlaşmayı etkiİeyen iki önemli özelliği CHP döneminde baskı altında tutulan süreklilik unsurlarının tekrar meşruiyyet kazanmaları ve halkın uzun dönemli siyasi katılımını etkileyen ciddi bir sosyo-ekonomik hareketliliğinin sağlanmış olmasıdır. Bu iki faktör biraraya getirildiğinde Ankara-eksenli siyasi elit ile halk tabanı arasındaki iletişim türü değişmiş ve toplumsal faktörlerin siyasi mekanizmaları etkileme gücü artmıştır. Bu da sistemin yeni bir dengede konsolide olmasını temin etmiştir.
DP hareketinin iç siyasi kültür açısından CHP'den ayrıldığı en temel nokta tek parti döneminde sürekli baskı altında tutulan kültürel süreklilik unsurları ile kurduğu yeni ilişki biçimidir. Bu yeni ilişki biçimi süreklilik unsurları ile siyasi sistem arasındaki gerilimi azaltarak sisteme halk nezdinde yeni bir değer yüklenmesini temin etme hedefine yönelmiştir. Bu noktada çift yönlü ve dengeli bir restorasyon politikası takip edilmiştir. Bir taraftan süreklilik unsurlarının tekrar toplumsal meşruiyyet kazanması özellikle halk nezdinde önem taşıyan sembollerle -Ezanın asli okunuşuna rücu etmesi gibi- ilgili olarak desteklerken diğer yandan sistemi garanti altına alacak tedbirler TCK'nun 163. maddesinin yasalaşması gibi- alınmıştır. Denge politikasının birinci ekseniyle DP hareketinin halk desteğini kazanarak büyük bir potansiyel haline gelmesi, ikinci ekseniyle ise demokratik mekanizma dışında kalan siyasi güç merkezleri nezdinde güvenilir kılınması hedef edinilmiştir. DP çizgisinin devamı olan partilerde de süregelen bu denge politikası temelde sistem-içi bir muhalefet hareketi olan bu çizginin hem süratle kitleselleşmesini hem de gittikçe sistemin merkezine doğru kayarak dahasonraki dönemlerde CHP'den boşalan devletin sistemin garantörlüğü rolünü üstlenmesini temin etmiştir. Bugün bu sistemik muhalefet hareketi toplumun siyasi kültürünü de birlikte dönüştürerek siyasi sistemin merkezi rolüne soyunur hale gelmiştir.
DP hareketinin siyasi kültürü dönüştüren ve süreklilik unsurlarının siyasi katılımdaki etki alanını genişleten diğer önemli politikası ise nüfus hareketliliğini dolayısıyla toplumsal dinamizmi artıran ekonomik politikalardır. CHP'nin her toplum kesimini yerinde tutma prensibine dayanan statik toplum anlayışı tarihi kırılma çizgisini temsil eden siyasi elit ile taşrada iç iletişimini kaybetmiş çevre unsurlar arasındaki temel ilişki biçiminin halka jandarma otoritesi olarak yansıyan güç dayatması şeklinde sürmesini garanti altına alıyordu. DP ve onun devamı olan AP'nin uyguladığı ekonomik politikalar sosyal hareketliliği artırarak bir taraftan kültürel süreklilik unsurlarının yeni ilişki biçimleri geliştirmelerini sağladı; diğer taraftan siyasi elitin dinamik bir toplumu kontrol etme araçlarının etkinliğini azalttı. Bu siyasi kontrol etkinliğinin yok olması demokratik mekanizmalar dışındaki elitin -ordu, üniversite, bürokrasi- bu restorasyon hareketi karşısında tavır almasına yol açtı ve CHP- destekli elit ile taşradestekli DP-AP çizgisi arasındaki kutuplaşmanın yaklaşık 25 sene siyasi kültür ve kurumlan etkilemesi sürecini doğurdu. Siyasi elitin toplumu kontrol altında tutma çabası bundan sonra yerel jandarma otoritesi ile değil ülke çapında askeri müdahalelerle gerçekleşmek zorunda kaldı. Bu açıdan CHP döneminin yerel jandarma otoritesinin yerelliİc içinde halkı kontrol etme çabası ile askeri müdahalelerin hiyerarşik bir siyasi kültür oluşturma çabası arasında ciddi bir sosyo-psikolojik benzerlik vardır.
Menderes'i ipe götüren kutuplaşma
Demokratik dönem içinde yaşanan kültürel, siyasi ve ekonomik dönüşümler siyasi sistemin merkezi elitinin siyasi kültür olarak tek parti döneminin otoriter tarihi kırılma çizgisinden merkez sağ ekolün tarihi süreklilik unsurlarını sistemik faktörlerle dengeleyen uzlaşmacı restorasyon çizgisine doğru kayması sonucunu doğurmuştur. Bu dönüşümde seksenli yıllarda ANAP hareketi ile yaşanan ikinci önemli sistem-içi restorasyon çalışmasının önemli bir rolü olmuştur. DYP-ANAP farklılaşmasının perde arkasında da liderlik çekişmesi kadar 12 Eylül müdahalesi ile dağılan siyasi tabloda ortaya çıkan bu rol ayrışmasının önemli payı vardır. Bugün bu restorasyon hareketinin de gittikçe toplumsal tabanını kaybediyor olması siyasi sistem içindeki bunalımın ve siyasi kültür farklılaşmasının sistemik dengelere dayalı restorasyon çalışmaları ile aşılmasının güçlülüğünü ortaya koymaktadır.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.