İslâm kadın, ve içtimâî evreler

Türkiye''deki İslâmî gelişmeye paralel olarak, kadın sınıfları arasında da önemli bazı hareketlenmelere şahit oluyoruz. Eski yıllara oranla kadına daha fazla önem verdiğimiz de ortada. Yaygın bir okuma ve okutma arzusu; herhangi bir işte çalışsın veya çalışmasın önemli bir okulu bitirme zorunluluğu hemen herkes tarafından kabul görüyor.

Ve öyle bir noktaya varıyoruz ki, kadın hakkındaki klasik kanaatlerimiz, meğer bütünüyle berhava olmamış mı?

Bunca tahsilden geçmiş, meslek ve iş sahibi olmuş ve kültürlü, meramını toplum önünde iyi ifade edebilen kadınlarımızın oranındaki yükselme, ister istemez bizi, bazı meseleleri yeni baştan düşünmeye zorlamıyor mu?

Kadının konumundaki değişme

Burada maruz kaldığımız önemli değişme, kadının tekrar çalışma hayatına girmiş olmasıdır. Eski İslâmî yaşayışımız içinde, kadının çalışma hayatının dışında tutulması, yönetim ve bürokrasiye alâkasızlığı ve daha ziyade de ev içinde "annelik" rolüyle temâyüz etmesi hatırlardadır. Bunun sonucunda da kadın ve erkek sınıfların hayatı birbirinden ayrılıyor; evlerimiz "haremlik" ve "selâmlık" tarzında âdeta ikiye bölünüyordu. İmparatorluk kültürü içinde, siyasî iradenin teşekkü noktasında toplumun herhangi bir rolü de bulunmayınca, ister istemez kadınlar arasında da umûmî bir lâkaydi havası kendiliğinden hasıl oluyordu.

Şimdi çoklarımızın kafasında yeretmiş İslâmî telâkkiler, böyle bir yaşama tarzını âmir görünüyor. Yaşadığımız reel durumlar ve gelişmeler ise, olması lâzım gelenden bir sapma olarak değerlendiriliyor.

İslâmın gerçeği, toplumun gerçeği

Halbuki iyi düşünecek olursak, eski yaşama tarzımızın tek bir standarda indirgenemediğini görürüz. Eski şehir hayatındaki kadın, içtimaî hayatın alabildiğine dışına çekilirken; kırsal hayat şartlarında yaşayan müslüman kadınlar da o nisbette hayatın ve ekonominin içinde gözüküyorlardı. Gerek göçebelik dönemlerimizde ve gerekse tarımın hakim olduğu toplumsal kesimlerde, kadın bütünüyle ekonominin ve içtimaî hayatın ortasında dururdu.

Gerek göçebelik, gerek tarımsal, gerekse Osmanlı, Selçuklu yıllarının tarihî şehir hayatlarını biz hemen hemen aynı zamanlarda yaşamadık mı? Hiç kuşkusuz bu hayatların bütünü İslâmî idi.

Buradan çıkarmamız gereken sonuç şudur: İslâm hiç bir topluma, önceden belirlenmiş bir hayat tarzını icbâr etmez. Ekonominin, iş bölümünün, eğitimin, iklim ve coğrafyanın belirlediği her türlü yaşama biçimini olduğu gibi kabul eder. Yani göçebe bir hayatı ve tarımın şekil verdiği yaşama düzenlerini yasaklamaz, herkesi daha gelişmiş şehir hayat ve kültürünün içinde yaşamaya icbar etmez. Ama her türlü hayatın muhtevâsına müdahaleden de geri durmaz.

Bu bakımdan, eskiden yaşadığımız ve şimdi bir hayli gerilerde kaldığı da ortada olan kültürel, ekonomik ve sosyal devirlerin bütünü İslâmîdir.

Peki bunların hangisini esas alacağız? Eski İstanbul''a ve Bursa''ya rengini veren şehir hayatlarını mı? Yoksa geçirilmiş onbeş asırlık tecrübeyi bir yana bırakarak, doğrudan doğruya asr-ı saadetten mi yola çıkacağız?

Suları tersine akıtmak

İşte herkesin kafasının karıştığı nokta burası!..

Burada yapılması lâzım gelen, asr-ı saadet dahil geçmiş bir tecrübeyi iyi bilmek ve okumak. İkincisi de, yaşadığımız mevcut hayatı; tarih içerisinde idrak ettiğimiz göçebelik, yerleşik tarımsal dönemler ve eski şehir hayatları gibi yeni, yepyeni bir evre olarak kabul etmek!.. Bunu içine sindiremeyenlere, zaten söyleyecek bir sözümüz bulunmuyor. Onlar diledikleri bir dönemi, ya da hafızalarında muhafaza ettikleri içtimâî bir devri, âdeta bir "âsâr-ı atîka" müzesi gibi, zamanımıza taşımakla meşgûller. Aynen Ferhat''ın "Bîsütun Dağı"nı delerek, Şirin''e ulaşmak sevdasında olduğu gibi!.. Bu sevda, şiir ve idealizm bakımından hangi yüksek anlamı taşırsa taşısın, içtimâî hayatın gerçekliği karşısında ne ifade eder düşünmek gerekmiyor mu?

Sınıfta kalan ne? İslam mı, kadın mı?

Burada zora sokulan, sanmayın ki sadece insandır, toplumdur!

Tarihin evrensel akışını ve toplumların tekâmül evrelerini iyi okuyamamaktan kuvvet alan kör bir muhafazakârlıktır önümüze dikilen. Bu muhafazakâr eğilimler bazan teselliyi tarihte arıyorlar, bazan da ekstrem davranışlar, öne çıkararak radikal tesirler üretiyorlar.

Halbuki bize düşen yaşadığımız hayatın içinde mesafe almaktır. Onu herşeyden önce reel bir gerçek olarak kabul etmektir. Dini telakki olarak; toplumun tarih içinde geçirdiği herhangi bir dönemine âit tarzı teşekkülüne ziyadesiyle kilitlenmemektir.

Sanki Kur''an yenice iniyormuş gibi; bu asırın ve toplumsal şartların gerçeğinde bir idrake ermek icabediyor. Ve biz bu hayatın bütünüyle içindeyiz. Bu yeni ve çağdaş bir algılama biçimidir. Mevcut hayata ve insana yeni bir muhtevâ yüklenecek, hadise bu.

Kadın, çocuk bu hayatın bütünüyle içinde!.. İletişimin, sokağın, büyük metropollerin, çalışma hayatının bütünüyle içinde kalarak var olabilmek. Bu bakımdan içtimaî hayatın içinde kadının aldığı mesafeyi iyi algılamak gerekiyor. Bunun geri dönüşü de kolay kolay düşünülemez.

İslâm bu gelişmeyi yadsımaz ve onu ihâta edeceğinden de en ufak bir kuşkumuz bulunamaz. Dolayısıyla sınıfta kalan İslâm değil; doğrudan doğruya tarihî telâkkilerimizdir.