Şair Eşref ve Eşme

Adını sanını bilmediğim bir minare ustasının cenazesinden dönüyoruz. Uşak''ın Ulubey ilçesinden Eşme''ye!.. Eşme ki, Ege''nin ovalarından âni bir yükselişle ulaşılabilen, İç Batı Anadolu''nun başlangıç noktalarından biri. Küçük, dağınık bir Anadolu ilçesi. Afyon-İzmir (Basmahane) demiryolu hattı üzerinde.

1980 ihtilâli yıllarında, kendisi de Alaşehirli olan Kenan Evren paşa doğduğu ilçeyi çevre illere bağlamak, açmak, ekonomisini geliştirmek amacıyla, Uşak ve Denizli''ye iki yol açtırmış. Böylece Eşme, ağır deve katarları gibi ilerleyen tarihî kara trenin yanı sıra, birde karayolu vasıtasıyla Alaşehir, Salihli, Turgutlu, Manisa ve İzmir''le bağlantılı hale gelmiş.

Fakat buna rağmen hâlâ dağınık, hâlâ küçücük bir ilçe. Çoğunuzun adını bile duyduğunu sanmam. Eskiden geçimi meşe palamudu ve hayvancılığa bağlı olan bu ilçe, şimdi bütün gücünü tütüne, kilim dokumacılığına teksif etmiş. Bir de, 1960''lardan sonra hayli rağbet gören Avrupa işçiliği. Eşme sokaklarındaki yabancı plakalı araba sayısı, neredeyse yerli arabalara denk. Kasabadaki yeni binaların hemen çoğu onlara ait. Kapılarıyla, pancurlarıyla, balkonlarıyla kasabanın havasını değiştiren yeni bir mimarî.

Eğer ilçeye bu kaynak transferi de olmasa imiş, ekseriyeti taş duvarlardan oluşan tek veya çift katlı, hemen hepsi geniş avlulu seyrek binalarıyla Eşme, Türkiye şartlarının dışında özgün bir yerleşim merkezi olarak kalmaya devam edecekmiş. Dolayısıyla göçebelikten toprağa yerleşmesi geç, yerleşik kültür değerlerini kademe kademe oluşturmaya çalışan bu ilçe; henüz bu süreci bir Kütahya, bir Afyon ya da Çankırı gibi lâyıkıyla tamamlamadan, âni bir sıçrayışla çağdaş modern hayatın kapılarını zorlamaya başlamış.

Anadolu''da böyle yerler az değildir.

İyi-kötü bir toprak tecrübesi, müşterek yaşama bilinci, toplumlarda zamanla oluşan âdâbı muâşeret telâkkileri hep buna bağlı. Dinî gelişme, inancın toplum hayatında değerlere dönüşmesi de aynı şekilde.

Öyle anlaşılıyor ki Eşme, bu sürece en geç katılan beldelerden biri. Eski göçebe insanın inceleyip sık dokumayan pervasızlığı ile, yani aklına koyduğunu behemehal gerçekleştiren cesareti ile Eşme; Almanya gurbetini kolaylıkla göze alabilmiş. Bunun arkasında kolay yer değiştirebilen, yaylak-kışlak geleneği hâlâ canlı, âdeta evi sırtında ve doyduğu yeri kendisine vatan edinebilen eski göçebe telâkkilerin yattığından kuşku yok. Dolayısıyla yerleşik kültür değerlerine daha eski asırlarda teslim olmuş bölgelerin insanına göre de, daha müteşebbiş Eşmeliler. Bunu Almanya, Fransa hicretinde gördüğümüz gibi; palamut toplamaktan tütün ziraatine, hayvancılıktan yaygın kilim dokumacılığına geçişlerde de görüyoruz. Eşmeli rahat, Eşmeli pratik ve pragmatik bu bakımdan. Yarın bu işlerden birinin önü tıkansa, aylar yıllar boyu, ne yapsak ki diye kara kara düşünmez Eşmeli. Önüne çıkan ilk fırsatı değerlendirir. Onun için, özellikle yer değiştirme ve yeni iş alanlarına intibâkı kendisine sorun etmeyen taraflarıyla aynen bir Karadenizliyi andırıyor buraların insanı.

Ama bu dinamizme ve gözü pekliğe rağmen Eşme, işte küçücük bir ilçe. 70 pare köye, Alman sermayesine ve her âilenin ürettiği kilimlerin devamlı ihrâç edilmesine rağmen.

Bütün bunlar bir tarafa. Eşme''nin insanı zeki, okumaya çok düşkün. Meselâ ortaokulda okurken Eşmeli bir hocamı hatırlıyorum. Eşme adını ilk defa ondan duymuştum. Gerek köyleri, gerek ilçe merkezi, Eşme okullarını bitiren öğrencilerin çoğunun yatılı okulları kolaylıkla kazandıklarını yakinen biliyorum. Adı sanı duyulmayan bu ilçeden üniversitelerde bir hayli hoca, Türk bürokrasisinde önemli bazı isimler hatırlıyorum. Belki bu başarı şimdi ciddi bir duraklama ile karşı karşıya. Dersanelerin yaygınlığı, Eşmeli öğrenciler adına ciddi bir eşitsizlik yaratmış. Bundan sonra ne olur, Eşmeli bu eşitsizliği nasıl aşar bilemiyorum. Ama mutlaka aşar.

Şair Eşref''in vekâleten de olsa, biraz kaymakamlık yaptığı bu ilçe hakkındaki bir beyiti şöyle:

"Eşme Eşme dedikleri iki dükkân bir fırın/Peynir ekmek yiye yiye ne ağız kaldı ne burun." Bu tür mısraları söyleye dinleye Ulubey''den Eşme''ye dönüyoruz. Fakat hayır, yolumuz bizi Eşmeye değil, kapalı bir tarihe doğru çekip götürdü. (Devamı yarın)