C.Meriç, Cümle, Şuur

Bütün büyük adamların bir alâmeti fârikası bulunur. Onlar kendilerini meydana attıklarında, ilk önce bu farklı taraflarıyla dikkati çekerler.

Bu bakımdan düşünce hayatı onu, taşıdığı yeni ve özgün muhteva ile henüz algılayamamışken dahi, onda kendisini farkettiren bir taraf vardı. Bu hususiyet neydi diye düşününce ilk akla gelen, muhtevadan önce özgün bir "dil tutumu"; yazı dilimize İkinci Yeni''den itibaren ârız olmuş ve giderek yeknesaklaşan standart cümle kullanışında müthiş bir deprem geliyor aklımıza.

Yahya Kemal''in, "mısra benim haysiyetimdir" dediği gibi; bu adam da neyi söyleyeceği kadar, nasıl söyleyeceğine yani hâiz olduğu tefekkürü nasıl bir "cümle" ile ifade edeceğine o kadar önem vermiş anlaşılan.

Bu bakımdan Cemil Meriç düşünce hayatımıza, kendine mahsus özgün bir "türkçe cümle" ile doğdu ve onun ilk alâmeti fârikası da bu oldu, desek yeridir.

Burada aklıma, büyük romancı Abdülhak Şinasi Hisar''ın, Celâl Nuri hakkında verdiği acı bir hüküm geliyor. Kendisiyle röportaj yapmaya gelen Erdal Öz''e soruyor: "Celâl Nuri''yi tanır mısınız?" Tabiî ki, Erdal Öz''ün hatırlamasına imkân yok. Şu anda sizler de, kendinizi Erdal Öz''ün yerine koysanız ve kendi kendinize sorsanız: "Celâl Nuri kimdir?" diye.

Sonra Abdülhak Şinasi gazete ve dergilerinde yazılar yazdığı; İkinci Meşrutiyet, Cihan Savaşı, Mütareke ve Cumhuriyet yıllarının bu parlak şahsiyeti hakkında, uzun uzun izahlara girişiyor. Onun eserlerinden söz ediyor. "Tedenniyât-ı Şarkiye Terakkiyât-ı Garbiye" tarzı eserlerinin önemine işaret ediyor. Sonra sözlerini şöyle bir hüküm cümlesi ile tamamlıyor:

"-Celâl Nuri Bey, bu evsâfta 30 ciltlik bir kütüphanenin sahibidir. Fakat ne yazık ki, onun kendine mahsus bir tek cümlesi bile bulunmuyor. Türk edebiyatı ve düşünce hayatı, bu kadar bol eseri olan Celâl Nuri''den, kendine mahsus bir tek cümle bile hatırlayamayacak. Ne kadar acı birşey!.."

Abdülhak Şinasi Hisar bu sözleri, kendine mahsus "uzun cümlelerinden", üstü örtülü şekilde şikâyete kalkışan röportajcıya söylemek durumunda kalıyor: "Ne yazık ki, kendine mahsus bir tek cümlesi bile yok!.."

Şimdi siz varın; Yahya Kemal''in "mısra benim haysiyetimdir" sözündeki haysiyetli ve heybetli duruşu takdir etmeyin. İşte Cemil Meriç''in de; size, bize, hepimize taşımak üzere, kendini görevli hissettiği bir muhtevayı, nasıl sunmam ve nasıl ifade etmem sorusuyla işe başladığı anlaşılıyor.

Beşerî ihtiraslarından uzaklaşmış, daha doğrusu onları aşmış bir makamdan konuşan bu adamın sesi, bir çığlık gibi düştü âlemimize. Ağlayan, sızlayan, âdeta imdat çığlıklarını andıran yalvarış ve yakarış firatları değildi onunki. Tam aksine reddeden, tehdid eden bir şantaja da benzemiyordu.

Onun sesi bir meydan okuyuşu andırıyordu; fakat hiç bir tarafı da tehdid etmiyordu. Yani ne bir şantaj, ne de zayıf ve mağlûp ruhların firaklı bir savunması!.. Uzun bir tarihin içinden çıkıp geldiği intibâsını veren bu adam; binbir kitabın, düşünce akımının, ideolojinin, kültür ve medeniyetin yükü omuzlarında; tarih ve insanlık adına iktisab edilmiş yüksek bir tecrübe ile konuşuyordu. Sesi ortalığa bir çığlık gibi düşse de, verdiği hükümler ve ortaya koyduğu teşhisler o kadar keskin de olsa; daima aklı selimi temsil ediyor, tarihin ve vicdanın şuuru olarak konuştuğu kanaati bütün zihinlerde yer tutuyordu.

Böylesi adamların hayatı, "tek başına bir ordu" gibidir. En olumsuz şartlarda dahi, onlar daima muzaffer bir eda ile konuşurlar.

Namık Kemal, Mehmet Akif, Sait Halim Paşa, Bediüzzaman, Yahya Kemal, Nurettin Topçu, Necip Fazıl, Sezai Karakoç, Erol Güngör, son yüzyıl düşünce hayatımızda işte bu damarın temsilcileri!.. Kendi medeniyet geleneğinden kopmuş düşünce hayatımız şimdi, karşılaştığı her bâdire karşısında feryad ediyor, isyan ediyor. Yani bir mânâda acayip acz itiraflarına dönüşüyor.

Hayır!.. Biz bu uslûplardan tezahür eden derecelerde bir zafiyet içerisinde değiliz.