Şehir ve Adam II

Ondaki nasıl bir tarih şuuru ve sevgisidir ki, sonu hep bir hikmete açılır. Geri döner, Şark''ın kemâli hikmetli bir nazarla tarihinin hurda teferruatını yeniden inşa eder, zamanımıza politikalar taşırdı.

Ondaki nasıl bir din şuuruydu ki, ele aldığı her problem mantıkî bir izah bulabiliyordu. Amerikalı profesörlerle, Hrıstiyan misyonerleriyle, tartıştığı konulara getirdiği izahlar, zekâ ve mantığın zaferini ilân eder dururdu. Gerçekten İsmail emmi, zekâ ve mantığın izah etmediği bir melekeye itibar eder miydi?

Sonradan farkettiğim bu biraz da katı ve "müteşerri" mantık, Erzurum''un "vasf-ı mümeyyizi" olarak zihnimde sallanıp duruyor. İsmail Emmi''de insanı taciz etmekten uzaklaşan bu tavır, esnafta ve okumuşta kuru, mütehakkim bir eda olup çıkıyordu. Gümüşhane, Bayburt böyle değil; Bitlis, Erzincan ve Van böyle değildi. Aynı bölgede, aynı insanın tabiatındaki bu farklılık nereden ileri geliyordu? Sanıyorum Erzurum, tarihte, İbrahim Hakkı Hazretleri''ne ve Alvarlı Mehmet Efendi''ye rağmen tasavvufa biraz mesafeli durmuş. Herhalde tarihî zaruretler sonucu bu şehrin insanı, Şiîlik karşısındaki infialini, sonra sonra ve belki gizli bir Şiîlik kokusu da sezerek, tasavvufa karşı bir bîgâneliği dönüştürmüş.

Hatem emmiyi bilmiyorum! Fakat İsmail emmi bunca muktesebatına karşılık, niçin Sıratı Müstakim''lerin, Sebilürreşat''ların yolunu takip etti? Bunun altında yatan sebep sadece derin bir Akif muhabbetiyle değil; aynı zamanda mantığına tekabül eden bir din anlayışı, bir din yorumu ve daha açık bir ifadeyle, tasavvufa karşı mesafeli kalan bir tavırla izah edilebilir. Yani İsmail emmi bu haliyle, serhat şehrinin bir muhassılası olup çıkıyordu.

İsmail emmi mensubu olduğu şehrin ve okuduğu yerli ve yabancı bütün kitapların bir terkibi idi muhakkak ki. Fakat okuduğu her kitabın ve muharririn üstünde kalan bu seviyeye, hayranlık duymamak elde değil. Onu dinlerken, Türk-İslâm kültürünün hâlâ ve hâlâ yüksek kalabilen moralini gözlerimle görür, idrak ederdim. En menfî şartlarda bile paniğe kapılmayan, iradesi çözülmeyen bu emniyet duygusunu, İsmail emminin şahsından yola çıkarak genelleştirmek isterdim. Bazen öyle olurdu ki, içimdekileri, İsmail emmide yansımış bulurdum. İçimdekilerin teyidini onda görür ferahlardım. Bazan da, bu yüksek moral ve mantığa rağmen, şark insanının anlamsız teslimiyetini izah edemez, üzülürdüm. Böyle anlarda karşımda duran şahıs etten ve kemikten sıyrılmış olur, maşeri bir vicdana dönüşürdü.

Zaten çok hafif bir istihzanın dışında bu adamın psikolojisi yok gibiydi. Sabit duran bir çehre ve hafif eğrilmiş bir vücut!.. Bir heykel gibi donuk, zamanı eler dururdu.

Bakışları fersizdi, insanın yüzüne ve gözüne mıhlanıp kalan bakışları yoktu. Konuşurken boşluğa konuşur gibi bir edası olurdu. Yani muhatabına değil de, zamana ve tarihe emanet ederdi sözlerini. Bu eski zaman nakkaşı, camilerin geniş boşluklarında yapayalnız, işiyle başbaşa, renklerle halleşir gibi konuşurdu. O zaman ettiği sözlerin tesiri artar, bu artışı sağlamak ister gibi sözlerine uzun aralar verirdi. Ama yapmacığı yoktu ve buna ihtiyaç da duymazdı.

Şimdi telâşsız bir itina ile yazdığım bu satırlar, isterdim ki onun vefatı karşısında duyduğum bir ihtirâma tekabül etsin ve bir dua makamına yükselsinler.